Çalışan beş gün raporlu kaldı, biri ücretsiz izin aldı, bir diğeri ayın 17'sinde işe başladı. Üçünün de bordrosu "tam ay" bordrosu değil; ücret, SGK primi ve vergiler eksik güne göre kıstlanır. Bu yazıda kıst hesabın tek kuralını (30 gün), eksik günün SGK'ya nasıl bildirildiğini ve istisnaların kıst ayda hangisinin oranlanıp hangisinin tam kaldığını, brüt 40.000 ₺ maaş üzerinden motorla hesaplanmış iki örnekle görürsün.
30 gün kuralı: ay kaç çekerse çeksin tam ay 30 gündür
Bordronun ilk ve en önemli kuralı şu: aylık ücretle çalışan biri ayın tamamında çalışmışsa o ay 30 gün sayılır. Şubat 28 çekse de, Mart 31 çekse de SGK'ya 30 gün bildirilir ve aylık brüt tam ödenir. Günlük ücret de aynı mantıkla aylık brütün 30'a bölünmesiyle bulunur: 40.000 ₺ ÷ 30 = 1.333,33 ₺.
Kıst ay, yani ay içinde işe giriş, işten çıkış veya eksik gün olan ay, bu kuralın dışına çıkar. O ayda fiilî gün sayılır: ay 31 çekiyorsa 31 gün üzerinden, 30 çekiyorsa 30 üzerinden, Şubat'ta 28 üzerinden. Ayın 17'sinde işe giren biri Ekim'de 15 gün (17'den 31'e), Nisan'da 14 gün (17'den 30'a) çalışmış sayılır. Ücret ise her zaman 30'a bölünerek günlüğe çevrilir ve fiilî günle çarpılır:
Kıst brüt = Aylık brüt ÷ 30 × fiilî gün
Bu iki ölçünün ayrı olması ilk bakışta tuhaf gelir ama tutarlıdır: tam ay çalışan Mart'ta 31 gün için 40.000 ₺ alır, Şubat'ta 28 gün için de 40.000 ₺ alır. Kıst ayda ise ücret çalışılan günle orantılıdır. Kıst hesabın nasıl kayıt altına alındığını puantaj yazısında ayrıca anlattık; burada puantajın bordroya yansıyan sonucuna odaklanıyoruz.
Raporlu günler: ilk iki gün, üçüncü günden ödenek ve kod 01
Hastalık raporu alan çalışan için üç ayrı taraf vardır: işveren, SGK ve çalışanın kendisi. Kural olarak işveren rapor günlerinde ücret ödemek zorunda değildir; o günler için SGK, iş göremezliğin üçüncü gününden itibaren geçici iş göremezlik ödeneği öder. İlk iki gün için ne işveren ne SGK bir ödeme yapar; bu iki gün fiilen çalışanın cebinden çıkar. Uygulamada birçok işveren iş sözleşmesi, toplu iş sözleşmesi veya kendi politikasıyla bu iki günü öder; bazıları rapor günlerinin tamamını ödemeye devam eder. Bordro her üç seçeneğe de farklı tepki verir:
- İşveren hiç ödemez: 5 gün rapor, 5 eksik gün. Ücret 25 gün üzerinden, SGK günü 25.
- İşveren ilk iki günü öder: o iki gün çalışılmış gibi ücretlendirilir ve SGK'ya bildirilir. Ücret 27 gün, SGK günü 27, eksik gün 3.
- İşveren tamamını öder: eksik gün yok, 30 gün bordro. SGK ödeneği yine çalışana ödenir; işveren ödediği ücretten bunu mahsup edebilir.
Eksik günün SGK'ya bildirilen nedeni 01 – İstirahat kodudur. Rapor günlerinde SGK'nın ödediği ödenek bordroya girmez; SGK'dan doğrudan çalışana ödenir. Tutarı, rapordan önceki 12 ayda bildirilen prime esas kazançlar toplamının bu kazançlara ait prim gününe bölünmesiyle bulunan günlük kazanç üzerinden hesaplanır: ayakta tedavide günlük kazancın üçte ikisi, yatarak tedavide yarısı. Çalışanın rapordan önceki 12 ayın her birinde 30 gün ve 40.000 ₺ prime esas kazançla bildirildiğini varsayarsak günlük kazanç 480.000 ÷ 360 = 1.333,33 ₺, ayakta tedavide günlük ödenek 888,89 ₺ eder; 5 günlük raporun ödenen 3 günü için 2.666,67 ₺ SGK'dan gelir. (Son 12 ayda ücret değiştiyse günlük kazanç bu 12 ayın ortalamasıdır; yılbaşında zam almış çalışanda zam öncesi aylar ortalamayı düşürür. Son 12 ayda 180 günden az prim bildirilmişse günlük kazanç, günlük prime esas kazanç alt sınırının iki katını, yani 2026'da 2.202 ₺'yi geçemez.) İş kazası ve meslek hastalığında ilk iki gün beklemesi yoktur, ödenek ilk günden başlar.
Ücretsiz izin (21) ve devamsızlık (15): gün de düşer, prim de düşer
Raporda çalışanın bir kısım geliri SGK'dan gelir; ücretsiz izin ve devamsızlıkta böyle bir telafi yoktur. Her iki durumda da o günler için ücret ödenmez, SGK günü düşer ve eksik gün nedeni bildirilir. Sonuç bordroda aynı görünür ama nedeni farklı bildirilir; SGK bu ayrımı denetimde ve çalışanın hizmet dökümünde kullanır. En sık kullanılan eksik gün kodları:
| Kod | Neden | Ne zaman |
|---|---|---|
| 01 | İstirahat | Hekim raporu, iş göremezlik |
| 07 | Puantaj kayıtları | Ücret puantaja göre ödenen, eksik gün puantajda görünen çalışan |
| 12 | Birden fazla neden | Aynı ay hem rapor hem ücretsiz izin gibi |
| 13 | Diğer nedenler | Listede karşılığı olmayan durumlar |
| 15 | Devamsızlık | Mazeretsiz işe gelmeme, tutanakla belgelenir |
| 19 | Ücretsiz doğum izni | Analık izni sonrası altı aya kadar ücretsiz izin |
| 21 | Diğer ücretsiz izin | Çalışanın talebiyle verilen ücretsiz izinler |
Ücretsiz izin, çalışanın yazılı talebi ve işverenin onayıyla verilir; belge işyerinde saklanır. Devamsızlıkta işveren her gün için tutanak tutar; bu tutanaklar hem eksik gün belgesi hem de olası fesihte delildir. Her iki durumda da ücret hesabı raporla aynıdır: aylık brüt ÷ 30 × çalışılan gün. Kıst hesabın en sık yapıldığı yerlerden biri de kısmi süreli çalışan bordrosudur; orada gün yerine saat üzerinden ilerlenir ama mantık aynıdır.
İstisnalar kıst ayda nasıl davranır?
Ücretin kıstlanması kolay; asıl soru istisnaların ne olacağıdır. Motorun davranışını kıst ay üzerinde tek tek gözledik:
- Asgari ücret GV istisnası güne oranlanmaz. 25 günlük Nisan bordrosunda istisna yine tam 4.211,33 ₺'dir. İstisna, çalışanın kendi hesaplanan vergisi için bir tavandır: hesaplanan vergi istisnanın altında kalırsa vergi sıfırlanır, üstündeyse fark ödenir. Nisan'da brüt 33.333,33 ₺ için hesaplanan GV 4.250,00 ₺; istisna sonrası ödenen 38,67 ₺. Aynı ay tam çalışan 888,67 ₺ öder. Asgari ücretli 25 gün çalışırsa hesaplanan vergisi istisnanın altında kaldığı için hiç GV ödemez: brüt 27.525,00 ₺, GV 0, damga 0, net 23.396,25 ₺. İstisnanın işleyişini ayrı yazıda adım adım anlattık.
- Damga vergisi istisnası da tam kalır, ama hesaplanan vergiyle sınırlıdır. Kıst ayda hesaplanan damga vergisi 33.333,33 ₺ × ‰7,59 = 253,00 ₺; istisna 250,70 ₺; ödenen 2,30 ₺. Brüt asgari ücretin altına inen kıst bordroda istisna, hesaplanan vergiyle sınırlanır ve damga sıfır olur.
- Engelli indirimi SGK gününe oranlanır. Birinci derece için aylık 12.000 ₺ olan indirim, 25 günlük ayda 12.000 × 25 ÷ 30 = 10.000 ₺ olarak uygulanır.
- Yemek ve yol istisnası fiilî çalışılan gün kadardır. 300 ₺ günlük yemek yardımı 22 iş gününde 6.600 ₺, raporlu ayda 17 iş gününde 5.100 ₺ olarak istisna kapsamında kalır; çalışılmayan gün için yemek ve yol ödenmez, ödenirse istisna dışıdır.
- SGK tavanı da güne oranlanır: 297.270 ₺ aylık tavan, 25 günlük ayda 9.909 × 25 = 247.725 ₺'dir. Bu, yüksek ücretlinin kıst ayında tavan aşımı yaratabilir; aşan tutar sonraki iki aya devreder.
Örnek 1: Brüt 40.000 ₺, Nisan'da 5 gün rapor
Çalışanın aylık brütü 40.000 ₺, Nisan 2026'da 5 gün raporlu. Üç seçeneği yan yana koyduk: işveren hiç ödemiyor (25 gün), ilk iki günü ödüyor (27 gün) ve tam ay (30 gün). Kümülatif matrah Nisan'da henüz 190.000 ₺ dilimini aşmadığı için üç sütunda da vergi %15 dilimindedir.
| Kalem | 25 gün | 27 gün | 30 gün |
|---|---|---|---|
| Brüt ücret | 33.333,33 ₺ | 36.000,00 ₺ | 40.000,00 ₺ |
| SGK işçi %14 | 4.666,67 ₺ | 5.040,00 ₺ | 5.600,00 ₺ |
| İşsizlik işçi %1 | 333,33 ₺ | 360,00 ₺ | 400,00 ₺ |
| GV matrahı | 28.333,33 ₺ | 30.600,00 ₺ | 34.000,00 ₺ |
| Hesaplanan GV %15 | 4.250,00 ₺ | 4.590,00 ₺ | 5.100,00 ₺ |
| AÜ GV istisnası | 4.211,33 ₺ | 4.211,33 ₺ | 4.211,33 ₺ |
| Ödenen GV | 38,67 ₺ | 378,67 ₺ | 888,67 ₺ |
| Damga vergisi (istisna sonrası) | 2,30 ₺ | 22,54 ₺ | 52,90 ₺ |
| Net ücret | 28.292,36 ₺ | 30.198,79 ₺ | 33.058,43 ₺ |
| İşveren SGK %21,75 + işsizlik %2 | 7.916,67 ₺ | 8.550,00 ₺ | 9.500,00 ₺ |
| İşveren maliyeti | 41.250,00 ₺ | 44.550,00 ₺ | 49.500,00 ₺ |
Dikkat çeken nokta net ücretteki farkın brüt farkından küçük olması: brüt 6.666,67 ₺ düşerken net 4.766,07 ₺ düşer. Düşen brütün %15'i SGK'ya, kalanın %15'i gelir vergisine gitmediği için çalışan brüt kaybının yaklaşık %71'ini hisseder. Üstüne SGK'dan gelen 2.666,67 ₺ ödeneği koyarsan 25 günlük seçenekte çalışanın eline geçen toplam 30.959,03 ₺ olur; tam aydan farkı 2.099,40 ₺'ye iner.
Kıst ay yılın geri kalanını da değiştirir
Nisan'da matraha 34.000 ₺ yerine 28.333,33 ₺ eklenince kümülatif matrah 5.666,67 ₺ geride kalır. Bu fark yıl boyunca taşınır: tam yıl çalışan Haziran'da 204.000 ₺ kümülatifle %20 dilimine 14.000 ₺ girer ve 1.588,67 ₺ GV öder; raporlu çalışan 198.333,33 ₺ ile dilime 8.333,33 ₺ girer ve 1.305,34 ₺ öder. Aralık'ta aynı gecikme 400.000 ₺ eşiğinde tekrarlanır (1.348,23 ₺ yerine 1.744,90 ₺). Yıl toplamında: tam yıl net 392.586,43 ₺, beş gün raporlu yıl net 388.500,36 ₺; fark 4.086,07 ₺, yani Nisan'daki 4.766,07 ₺'lik düşüşün 680 ₺'si sonraki aylarda geri gelir.
Örnek 2: 17 Ekim'de işe giriş, 15 gün
Aynı 40.000 ₺ brütle 17 Ekim 2026'da işe başlayan çalışan Ekim'de 15 gün çalışır. Yeni işveren nezdinde kümülatif matrah sıfırdan başlar; önceki işverendeki matrah taşınmaz. Bunun sonucu Ekim bordrosunda net olarak görünür:
| Kalem | Ekim (15 gün) | Kasım (30 gün) |
|---|---|---|
| Brüt ücret | 20.000,00 ₺ | 40.000,00 ₺ |
| SGK + işsizlik işçi %15 | 3.000,00 ₺ | 6.000,00 ₺ |
| GV matrahı | 17.000,00 ₺ | 34.000,00 ₺ |
| Hesaplanan GV %15 | 2.550,00 ₺ | 5.100,00 ₺ |
| AÜ GV istisnası | 4.211,33 ₺ | 4.211,33 ₺ |
| Ödenen GV | 0,00 ₺ | 888,67 ₺ |
| Damga vergisi (hesaplanan / ödenen) | 151,80 ₺ / 0,00 ₺ | 303,60 ₺ / 52,90 ₺ |
| Net ücret | 17.000,00 ₺ | 33.058,43 ₺ |
| İşveren maliyeti | 24.750,00 ₺ | 49.500,00 ₺ |
Ekim'de hesaplanan 2.550,00 ₺ GV, 4.211,33 ₺'lik istisnanın altında kaldığı için çalışan hiç gelir vergisi ödemez; damga vergisi de 151,80 ₺ ile 250,70 ₺ istisnanın altında kalıp sıfırlanır. Net, brütün tam %85'idir: 20.000 − 3.000 = 17.000 ₺. Aynı çalışan önceki işyerinde yıl başından beri çalışıyor olsaydı bile yeni işverende matrah sıfırdan başlar; bu konunun beyanname tarafını işveren değişikliği yazısında anlattık. İstisnanın Ekim'de 5.615,10 ₺ değil 4.211,33 ₺ olması da aynı nedendir: istisna, yeni işverendeki kümülatif asgari ücret matrahının dilimine göre belirlenir ve o matrah Ekim'de henüz 28.075,50 ₺'dir.
İşten çıkış ayı da aynı formülle hesaplanır: ayın 10'unda ayrılan çalışan 10 gün üzerinden ücret alır, SGK günü 10 bildirilir; kıdem ve ihbar tazminatı bu kıst ücretten değil, son tam aylık brütten hesaplanır.
Hesaplayıcıda dönem satırına gün sayısını (25, 27, 15) yazman yeterli; motor ücreti 30'a bölüp güne oranlar, istisnaları bu yazıdaki kurallarla uygular ve sonraki aylardaki kümülatif etkiyi taşır.
Eksik gün bildirimi: MUHSGK'da ne yazılır?
Ay içinde 30 günden az bildirilen her sigortalı için MUHSGK'da eksik gün sayısı ve eksik gün nedeni kodu girilir. Eskiden ayrıca verilen Ek-10 eksik gün bildirim formu ve ekleri artık SGK'ya gönderilmez; rapor, ücretsiz izin dilekçesi ve devamsızlık tutanağı işyerinde saklanır ve istendiğinde ibraz edilir. Rapor ayrıca hekim tarafından SGK sistemine elektronik girildiği için işverenin rapor günlerini onaylaması gerekir; onay verilmezse SGK ödeneği ödemez ve eksik gün bildirimiyle rapor kaydı çelişir.
Üç kontrol noktası: eksik gün sayısı ile SGK günü toplamı ayın takvim gününü vermeli (Ekim'de 5 rapor + 26 gün = 31); eksik gün nedeni belgeyle örtüşmeli (rapor varsa 01, dilekçe varsa 21); aynı ayda iki neden varsa 12 kodu seçilmeli. Bu üçü tutmuyorsa ya puantaj ya bildirim yanlıştır ve düzeltme bildirimi gerekir.