Bir iş kazası yaşandığında işveren için üç ayrı yük aynı anda doğar: kazayı süresinde bildirmek, SGK'nın sigortalıya yaptığı ödemeleri kusuru oranında geri ödemek (rücu) ve işçinin ya da yakınlarının açacağı tazminat davasıyla yüzleşmek. Bu yüklerin ağırlığını belirleyen tek şey ise kusur oranıdır: işverenin iş güvenliği yükümlülüklerini ne ölçüde yerine getirdiği. Çok yaygın bir yanılgı, "ben SGK primimi her ay ödüyorum, kaza olursa SGK öder" düşüncesidir. Oysa primini ödemek, kusurlu bir işvereni rücudan ve tazminattan korumaz. Bu yazıda iş kazasında işverenin sorumluluğunu, SGK'nın rücu hakkını, kusur oranının nasıl belirlendiğini ve bu riski en aza indiren önlemleri adım adım anlatıyoruz.
İş kazası nedir ve işveren neyi bildirir?
İş kazasının kapsamı 5510 sayılı Sosyal Sigortalar ve Genel Sağlık Sigortası Kanunu'nun 13. maddesinde tanımlanır. Buna göre sigortalının işyerinde bulunduğu sırada, işveren tarafından yürütülmekte olan iş nedeniyle, görevli olarak işyeri dışında başka bir yere gönderilmesi sırasında, emziren kadın sigortalının çocuğuna süt vermek için ayrılan zamanlarda veya işverence sağlanan bir taşıtla işin yapıldığı yere gidiş gelişi sırasında meydana gelen ve sigortalıyı hemen veya sonradan bedenen ya da ruhen engelli hale getiren olaylar iş kazası sayılır.
İşverenin ilk yükümlülüğü bildirimdir. İş kazası, kolluk kuvvetlerine derhal; Sosyal Güvenlik Kurumu'na ise kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir. Aynı üç iş günü kuralı 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu'nun 14. maddesinde de yer alır. Bildirim bir formalite değildir; süresinde yapılmaması, hem idari para cezası hem de ek bir mali yük doğurur.
SGK'nın rücu hakkı: 5510 madde 21
İş kazasından sonra SGK, sigortalıya veya hak sahiplerine bir dizi ödeme yapar: tedavi giderleri, geçici iş göremezlik ödeneği, kalıcı sakatlık varsa sürekli iş göremezlik geliri, ölüm halinde ise hak sahiplerine ölüm geliri. Bu ödemeleri Kurum, kendi mevzuatı gereği sigortalıya yapar. Ancak kaza işverenin kusurundan kaynaklanıyorsa, SGK bu ödemeleri işverene geri ödetme hakkına sahiptir. Hukukta buna rücu denir.
Dayanak, 5510 sayılı Kanun'un 21. maddesidir. Bu maddeye göre iş kazası, işverenin kastı veya sigortalıların sağlığını koruma ve iş güvenliği mevzuatına aykırı bir hareketi sonucu meydana gelmişse, Kurumca sigortalıya veya hak sahiplerine yapılan ya da ileride yapılması gereken ödemeler ile bağlanan gelirin başladığı tarihteki ilk peşin sermaye değeri toplamı, sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden isteyebilecekleri tutarlarla sınırlı olmak üzere Kurumca işverene ödettirilir. Yani SGK, ödediğini ve ileride ödeyeceğini işverenden geri ister.
Bu rücunun iki sınırı vardır. Birincisi kusur oranıdır: işveren yalnızca kusuru ölçüsünde sorumlu olur, kusursuz olduğu kısımdan sorumlu tutulmaz. İkincisi, rücu tutarı sigortalı veya hak sahiplerinin işverenden genel hükümlere göre isteyebilecekleri tutarla sınırlıdır. Kazada üçüncü bir kişinin kusuru varsa durum farklıdır: 5510 sayılı Kanun, bu kez yapılan ödeme ve bağlanan gelirlerin ilk peşin sermaye değerinin yarısını, zarara sebep olan üçüncü kişiye ve varsa onu çalıştırana rücu edilmesini öngörür. Yani işverene rücu kusur oranındayken, üçüncü kişiye rücu bu yarı tutar üzerindendir. Önemli olan şudur: SGK'nın sigortalıya ödeme yapmış olması, işverenin cebinden çıkanın sonu değil, başlangıcı olabilir.
Kusur oranı nasıl belirlenir?
Rücu davasının ve işçinin açacağı tazminat davasının kaderi kusur oranında düğümlenir. Kusur, taraflar arasında pazarlıkla değil, iş mahkemesinde bilirkişi incelemesi ve kusur raporuyla belirlenir. Bilirkişi, kazanın nasıl olduğunu, işverenin iş güvenliği yükümlülüklerini yerine getirip getirmediğini ve varsa işçinin ya da üçüncü kişilerin katkısını değerlendirir.
İncelemede birkaç başlık öne çıkar: işyerinde güncel bir risk değerlendirmesi var mıydı, çalışana işe uygun iş sağlığı ve güvenliği eğitimi verilmiş miydi, gereken kişisel koruyucu donanım ücretsiz sağlanıp kullandırılmış mıydı, makine ve ekipmanın bakımı ile koruyucuları yerinde miydi, işveren gözetim ve denetim görevini yapmış mıydı. Bu yükümlülükler ne kadar eksikse işverenin kusur payı o kadar yüksek çıkar.
Kusur tek taraflı olmak zorunda değildir. İşçinin kurallara aykırı davranışı varsa müterafik (ortak) kusur olarak tazminattan indirim yapılabilir; olayda hiç kimsenin önleyemeyeceği bir kaçınılmazlık payı bulunabilir. Ancak Yargıtay'ın yerleşik yaklaşımında işverenin iş güvenliği konusundaki özen yükümlülüğü çok yüksek tutulur; işveren, teknolojinin ve biliminin gerektirdiği tüm önlemleri almakla yükümlüdür. Bu nedenle uygulamada kusurun önemli bir kısmı çoğu zaman işverene yüklenir. Kusurun hiç bulunmadığını ispat yükü de pratikte işverendedir.
Aşağıdaki tablo, bir iş kazası sonrasında işvereni bekleyen başlıca yükleri, dayanaklarını ve hangi koşulda doğduklarını özetliyor.
| İşverenin yükü | Dayanak | Ne zaman / kapsam |
|---|---|---|
| SGK rücu | 5510 sayılı Kanun md.21 | Kast veya iş güvenliği mevzuatına aykırılık varsa; kusur oranında |
| Maddi tazminat | Türk Borçlar Kanunu | SGK'nın karşılamadığı zarar için; SGK gelirleri mahsup edilir |
| Manevi tazminat | Türk Borçlar Kanunu | Ayrıca talep edilir; mahsuba tabi değildir |
| Geçici iş göremezlik ödeneğinin tahsili | 5510 sayılı Kanun md.21 | Kaza üç iş günü içinde bildirilmezse |
| İdari para cezası | 6331 sayılı Kanun | Bildirim ve İSG yükümlülüklerinin ihlalinde |
İdari para cezasının tutarı yıldan yıla güncellendiği için bilinçli olarak verilmemiştir; güncel tutar için yürürlükteki 6331 sayılı Kanun hükümlerine bakılmalıdır. Rücu ve tazminatın miktarı, mahkemece belirlenen kusur oranına göre değişir.
İşçiye ve yakınlarına tazminat
SGK'nın yaptığı ödemeler ve bağladığı gelirler, işçinin uğradığı zararın tamamını her zaman karşılamaz. Karşılanmayan kısım için işçi, iş mahkemesinde işverene karşı maddi ve manevi tazminat davası açabilir. Kaza ölümle sonuçlanmışsa, ölenin desteğinden yoksun kalan yakınları destekten yoksun kalma tazminatı talep edebilir. Bu davaların hukuki temeli Türk Borçlar Kanunu'nun sorumluluk ve tazminat hükümleridir.
Burada çifte ödemeyi önleyen bir denge mekanizması işler: SGK'nın sigortalıya bağladığı gelir ve yaptığı ödemeler, hükmedilecek maddi tazminattan düşülür (denkleştirme). Böylece işçi aynı zararı iki kez tahsil etmez; işveren de hem SGK rücuunu hem de aynı kalemi tazminat olarak ikinci kez ödemek zorunda kalmaz. Yine de manevi tazminat bu mahsuba tabi değildir ve ayrıca değerlendirilir. İş kazası tazminatının hangi ücret üzerinden hesaplandığı ve ücretin ispatının neden kritik olduğu konusunu iş kazası tazminatı ve imzasız bordro yazısında ele aldık.
Bordro bağlantısı: prim ödemek sorumluluktan kurtarmaz
İşveren her ay SGK primini öder ve bu primin içinde iş kazası ve meslek hastalığı sigortasını kapsayan kısa vadeli sigorta kolları primi de vardır. Örneğin aylık brüt ücreti 40.000 TL olan bir çalışanın 2026 Ocak bordrosunda işverenin ödediği SGK işveren payı 8.700,00 TL, işsizlik işveren payı 800,00 TL'dir; çalışanın işverene toplam aylık maliyeti ise 49.500,00 TL olur. Bu rakamlar PratikBordro hesaplama motorundan alınmıştır.
Dikkat edilmesi gereken nokta şudur: bu primler SGK'nın sigortalıya yapacağı ödemeleri finanse eder, ama işvereni kendi kusurunun sonuçlarından kurtarmaz. Kaza işverenin iş güvenliği ihmalinden doğmuşsa, SGK sigortalıya ödediğini 21. madde ile zaten geri ister. Dolayısıyla "primimi ödüyorum" demek, ne rücuyu ne de tazminatı engeller. Asıl koruyucu kalkan, prim ödemek değil, kazayı en baştan önleyen iş güvenliği sistemidir. İş güvenliği eğitimi, risk değerlendirmesi ve koruyucu donanımın maliyeti, bir kazanın rücu, tazminat, idari para cezası ve prim artışı olarak doğuracağı toplam yükün yanında çoğu zaman çok küçük kalır.
Önleme, bildirim, yaptırım: işverenin üç başlığı
Önleme (kusuru azaltır)
Güncel risk değerlendirmesi, çalışana uygun İSG eğitimi, ücretsiz sağlanan ve kullandırılan kişisel koruyucu donanım, makine bakımı ve düzenli gözetim. Bu adımlar hem kazayı önler hem de kaza olsa bile kusur payını ve rücu tutarını düşürür.
Bildirim (süre kaçırma)
Kaza kolluğa derhal, SGK'ya kazadan sonraki üç iş günü içinde bildirilir. Bildirim; tutanak, tanık beyanları ve işyeri kayıtlarıyla desteklenir. Doğru ve zamanında bildirim, hem cezayı hem de sonradan çıkabilecek ihtilafları azaltır.
Yaptırım (geç bildirim)
Üç iş günü içinde bildirilmeyen kazada, bildirime kadar ödenen geçici iş göremezlik ödeneği işverenden tahsil edilir. Ayrıca 6331 sayılı Kanun kapsamında idari para cezası uygulanır. Bu yükler kusurdan bağımsızdır; yani kusursuz olsan bile geç bildirim sana döner.
Özetle iş kazası, işveren için tek bir olay değil, birbirini tetikleyen bir sorumluluklar zinciridir: önce bildirim, sonra kusur tespiti, ardından SGK rücuu ve işçi tazminatı. Bu zinciri en başında kıran şey, kaza olduktan sonraki hamleler değil, kazadan önce kurulan iş güvenliği düzenidir. Risk değerlendirmesini, eğitimi ve koruyucu donanımı düzenli tutan bir işyerinde hem kaza olasılığı düşer hem de bir kaza halinde işverenin kusur payı ve mali sorumluluğu belirgin biçimde azalır. İşçi maliyetini ve işveren yüklerini rakamla görmek için aşağıdaki hesaplayıcıyı kullanabilirsin.