"İmzalamasam işten çıkarırlardı" düşüncesiyle ücretsiz izin ya da kısmi çalışma kağıdı imzaladıysan, o imza sonradan açacağın hizmet tespiti davasında senin aleyhine delil olabilir. Yargıtay 10. Hukuk Dairesi, 2003–2015 yılları arasında aynı konfeksiyon işyerinde tam gün ve kesintisiz çalıştığını söyleyen bir işçinin dosyasında bunu tartıştı. İlk derece mahkemesi ve bölge adliye mahkemesi, tanık beyanlarına dayanarak belgelerin baskı altında imzalatıldığını kabul etmişti. Daire 06.05.2026 tarihinde kararı bozdu: işçi imzaların kendisine ait olduğunu kabul etmişti ve işverenden kaynaklanan, korkutmaya elverişli, hukuka aykırı somut bir eylem ileri sürülüp ispat edilmemişti. Daire'ye göre işverenden kaynaklanan bir eylem olmaksızın işten çıkarılma korkusuyla belge imzalamak, Türk Borçlar Kanunu anlamında korkutma sayılmaz. Bir üye ise farklı gerekçeyle bozmaya katıldı ve imzalı eksik gün belgelerinin çalışma olgusunu bağlamadığını savundu.
Olay: on iki yıl, imzalı eksik gün belgeleri
Davacı, davalıya ait konfeksiyon işyerinde makineci ve kesim personeli olarak çalıştığını, 28.07.2003 ile 31.12.2015 arasında hiç işten çıkışının olmadığını ve tam gün çalıştığını ileri sürdü. İşverenin kendisini kimi zaman hiç bildirmediğini, kimi zaman eksik gösterdiğini, bunu diğer çalışanlara da uyguladığını söyledi ve prim yatırılmayan ya da eksik yatırılan günlerde tam gün sigortalı çalıştığının tespitini istedi. Kayıtlarda bu dönem için 5510 sayılı Kanun md. 4/1-a kapsamında "6" kısmi istihdam, "2" ücretsiz izin ve "21" diğer ücretsiz izin koduyla eksik gün bildirimleri vardı.
Davalı işveren, çalışmanın Kuruma bildirildiği kadar olduğunu ve iddiaların zamanaşımına uğradığını savundu. Davaya fer'i müdahil olarak katılan Kurum ise eksik gösterilen sürelerin ücret bordrosu, puantaj ve vergi kayıtları gibi yazılı belgelerle kanıtlanması gerektiğini ileri sürdü.
Dosyanın yolculuğu: 132 günden 102 güne
İlk derece mahkemesi 06.12.2022 tarihinde davayı kabul etti ve eksik bildirilen toplam 132 günün asgari prime esas kazançla tam gün çalışma olarak tespitine karar verdi. Bölge adliye mahkemesi 19.10.2023 tarihinde istinaf başvurularını esastan reddetti; bordro tanıklarının kesintisiz çalışmayı doğruladığını, imzalı belgeler bulunsa da bunların baskı altında imzalandığı yönündeki mahkeme kanaatinin yerinde olduğunu kabul etti.
Yargıtay ilk temyizde kararı bozdu. Gerekçe, hesapla ilgiliydi: işverenin ekonomik kriz nedeniyle 01.01.2009–31.01.2009 arasında faaliyet göstermeyeceğini ve çalışanları ücretsiz izne çıkardığını Kuruma yazılı olarak bildirdiği dosyada değerlendirilmişti; buna rağmen bilirkişi raporu Ocak 2009'un 30 gününü de 132 günlük hesaba katmıştı. Bozmaya uyan ilk derece mahkemesi bu kez eksik bildirilen 102 günün tespitine karar verdi (2024/414 E., 2024/440 K.). Bu karar davalı işveren ve Kurum tarafından temyiz edildi. İşveren, tanıklarla şirket arasında husumet bulunduğunu, imzalı belgelere karşı tanık beyanına itibar edilemeyeceğini ve baskının ispatlanmadığını; Kurum ise imzaların davacıya ait olduğunu ve aksini gösteren yazılı belge bulunmadığını ileri sürdü.
Yargıtay ne dedi
Daire, ikinci kez önüne gelen kararı da bozdu. Belirleyici tespit şuydu: davacı eksik bildirimlere esas belgelerdeki imzaların kendisine ait olduğunu kabul etmişti. Ne davacının duruşmalardaki beyanlarında ne de hükme esas alınan tanık anlatımlarında, işveren şirket temsilcilerinden kaynaklanan, davacının iradesini etkileyen, korkutma amaçlı ve korkutmaya elverişli, davacıya ya da yakınlarına yönelik, hukuka aykırı somut bir eylem iddia ve ispat edilmişti.
Daire'ye göre davacının işverenden kaynaklanan bir eylem olmaksızın işten çıkarılma korkusuyla belgeleri imzalaması, 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu md. 37 ve devamı kapsamında korkutma olarak kabul edilemezdi. Bu nedenle aksi davacı tarafından ispat edilemeyen eksik bildirim belgelerinin, ait oldukları dönemler yönünden davacının kısmi süreli çalıştığını gösterdiği kabul edilmeliydi. Mahkemeye verilen yön de buna göre çizildi:
- Belgelerin bulunduğu dönemler yönünden dava reddedilmeli.
- Belge bulunmayan tarihler varsa, bu dönemlerde tanık beyanları esas alınabilir.
- Hükme esas alınan tanıkların çalışmaları da kısmi süreli bildirilmiş ve bu tanıklar da benzer dava açmış olduğundan, işyerinde davacının çalışmasının niteliğini bilebilecek tarafsız çalışanlar saptanıp tanık olarak dinlenmeli.
Daire, kabule konu dönemde fiili çalışmanın hiçbir kuşkuya yer bırakmayacak biçimde çözümlenmesini, delillerin birlikte değerlendirilmesini istedi ve eksik araştırma nedeniyle kararı bozdu. Karar, bir üyenin farklı bozma gerekçesine karşın sonuç itibariyle oy birliğiyle verildi.
Gerekçe: hizmet tespiti ve korkutmanın şartları
Hizmet tespiti kamu düzenine ilişkin bir davadır
Daire, hizmet tespiti talebinin yasal dayanağının 01.10.2008'de yürürlüğe giren 5510 sayılı Kanun md. 86/9 olduğunu hatırlattı. Sosyal güvenlik hakkının Anayasal niteliği nedeniyle bu davalar kamu düzeniyle ilgilidir; hak kayıplarını ve gerçeğe aykırı sigortalılık süresi edinilmesini önlemek için tarafların gösterdiği delillerle yetinilmez, gerektiğinde kendiliğinden araştırma yapılır. Kararda mahkemenin toplaması gereken deliller sayıldı: davacıya ilişkin tüm belge ve kayıtların işverenden istenmesi; işyerinin Kurumdaki dosyası, ücret bordroları ve puantaj kayıtları; aylık prim ve hizmet belgeleriyle bildirilen sigortalıların tanık olarak dinlenmesi; Kurum müfettişi incelemesi yapılıp yapılmadığının sorulması; aynı çevrede faaliyet gösteren tarafsız işverenlerin ve bordrolu çalışanlarının dinlenmesi; varsa işçilik alacağı dosyasının getirtilip tanık anlatımlarının karşılaştırılması. Daire ayrıca iş mevsimlikse dönemlerin belirlenmesini, bu dönemlerde sözleşmenin askıda olduğunun ve hak düşürücü sürenin işlemeyeceğinin gözetilmesini istedi. Kısmi çalışma mümkün olduğundan çalışmanın kısmi ve kesintili olup olmadığı da araştırılmalıdır.
Korkutma ne zaman vardır
Daire, irade bozukluğu hallerinin Türk Borçlar Kanunu'nda yanılma, aldatma ve korkutma olarak düzenlendiğini belirtti. Korkutmada kişi, aslında sahip olmadığı bir sözleşme iradesi varmış gibi beyanda bulunur. TBK md. 37'ye göre korkutma karşı taraftan ya da üçüncü kişiden gelebilir ve her iki halde de iptal sebebidir. Kararda TBK md. 37 ve 38'e dayanılarak sayılan şartlar şunlardır:
- Korkutma eylemi: Kişinin kişilik ya da malvarlığı değerlerine zarar veren veya zarar tehlikesi doğuran hukuka aykırı bir eylem bulunmalı.
- Yönelim: Eylem sözleşmenin diğer tarafına ya da yakınlarına yönelmeli; yakın kavramı aileden geniştir.
- Ağır ve yakın zarar tehlikesi: Tehlikenin ciddiliği korkutulanın yaşı, kültür düzeyi gibi kişisel durumuna göre değerlendirilir.
- Hukuka aykırılık: TBK md. 38/2'ye göre bir hakkın veya kanundan doğan bir yetkinin kullanılacağı korkutmasıyla yapılan sözleşmede, bu hakkı veya yetkiyi kullanacağını açıklayan taraf, diğer tarafın zor durumda kalmasından aşırı bir menfaat sağlamamışsa korkutmanın varlığı kabul edilmez.
- İlliyet bağı: Korkutma olmasaydı sözleşme hiç ya da bu içerikte yapılmayacak olmalı.
Daire'ye göre ispat yükü korkutulan taraftadır; ancak ispat yolu kapalı değildir. Yanılma, aldatma ve korkutma senede bağlanamadığından irade bozukluğu iddiaları HMK md. 203/1-ç'de senetle ispat zorunluluğunun istisnaları arasında sayılır. TMK md. 7'ye göre resmi sicil ve senetler belgeledikleri olguların doğruluğuna kanıt oluşturur, ama içeriklerinin doğru olmadığının ispatı kanunda başka hüküm yoksa bir şekle bağlı değildir. Bu nedenle Daire, korkutmanın tanık dahil her türlü delille ispatlanabileceğini belirtti. Kararın kurgusuna göre bozmanın nedeni tanık dinlenmesi değil; tanık anlatımlarında işverene ait somut bir korkutma eyleminin bulunmaması ve dinlenen tanıkların tarafsızlığının tartışmalı olmasıydı.
Karşı oy: imzalı belge çalışmayı bağlamaz
Bir üye sonuçta bozmaya katıldı ama çoğunluğun bu bozma gerekçesine katılmadı. Bu görüş Daire'nin kararı değil, karşı oy gerekçesidir; yine de dosyadaki tartışmayı anlamak için önemlidir. Karşı oya göre kamu düzeni, re'sen araştırma ve delil serbestisi nedeniyle hizmet tespitinde kesin delillerin bağlayıcılığı yoktur; çalışma olgusu hukuki fiildir ve her türlü delille kanıtlanabilir. Eksik gün kodu ve buna ilişkin belgeler senet niteliğinde değildir; yalnız çalışılan günler için yazılı delildir, çalışılmayan günler için delil olamaz. Ayrıca iş ilişkisi sürerken işçi işverene hukuki ve kişisel olarak bağımlıdır; bu bağımlılık içinde imzalatılan tek taraflı belgelere değer verilemez. Karşı oy bu yaklaşıma örnek olarak, iş sözleşmesi devam ederken düzenlenen ibranamelere değer verilmemesini ve ibrada tam ifa aranmasını gösterdi (ikincisi için TBK md. 420/2'ye atıf yaptı); bu durumlarda işçinin iradesinin sakatlandığı karinesinin geçerli olduğunu savundu.
İşçi açısından
İmzasını kabul ettiğin bir ücretsiz izin ya da kısmi çalışma belgesi, o dönem için kısmi çalıştığının delili sayılabilir. "Korktum" demek yetmeyebilir; Daire işverenden gelen, korkutmaya elverişli, hukuka aykırı somut bir eylemin iddia ve ispat edilmesini aradı. Böyle bir eylem varsa tanık dahil her delil kullanılabilir; olayı kim, ne zaman, ne söyledi ya da ne yaptı biçiminde somut anlatabilmen önemlidir. Belge bulunmayan dönemlerde tanık beyanı esas alınabilir; Daire, benzer dava açmış tanıklar yerine işyerindeki tarafsız çalışanların saptanıp dinlenmesini istedi.
İşveren açısından
Kararda imzalı belgeler, işçi imzayı kabul ettiği ve somut korkutma ispatlanmadığı için o dönemlerde kısmi çalışmanın delili sayıldı. Belgesi olmayan dönemlerde ise tanık beyanı esas alınabilir; hizmet tespiti kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme bordro, puantaj, Kurum dosyası ve müfettiş incelemesini kendiliğinden araştırabilir. Bu karar belgelerin aksi ispat edilemediği için esas alınmasını istedi; fiili çalışmayla çelişen belge bu korumayı sağlamaz. Karşı oydaki görüş ise bağımlılık içinde imzalatılan tek taraflı belgelere değer verilemeyeceği yönündedir.
Bordro ve İK açısından pratik sonuç
Aşağıdaki bilgiler kararın kendisinden değil, genel uygulamadan gelir ve kararı bordro diline çevirmek içindir. Aylık prim ve hizmet belgesinde bir sigortalı 30 günden az bildirildiğinde eksik gün nedeni kodla gösterilir. Bu dosyadaki üç kodun anlamı kararda da aynı biçimde geçer: "02" ücretsiz izin, "06" kısmi istihdam, "21" diğer ücretsiz izin. Kodların tamamı ve hangi durumda hangisinin seçileceği için SGK eksik gün kodları listesi yazısına bakabilirsin. Eksik gün bordroda da görünür: o ayın SGK günü, prime esas kazancı ve ücret buna göre düşer.
Bu karar bir şeyi açıkça gösteriyor: eksik gün kodunun arkasında imzalı ve fiili duruma uygun bir belge olması, sonradan açılan davada belirleyici olabilir. İşverenin belge düzeni için şu kontrol listesi kararın Daire'ye yansıyan olgularından ve genel uygulamadan derlenmiştir; bağlayıcı bir ölçüt değildir:
- Ücretsiz izin talebi: İşçinin kendi el yazısı ya da imzasıyla, izin tarihlerini açıkça gösteren, izin öncesinde düzenlenmiş talep. Toplu ücretsiz izin varsa nedeni ve tarihleri yazılı kayda geçirilmeli; bu dosyada işveren Ocak 2009'daki toplu ücretsiz izni Kuruma yazılı olarak bildirmişti.
- Kısmi süreli iş sözleşmesi: Haftalık çalışma süresini ve günlerini gösteren yazılı sözleşme; kısmi çalışan bordrosunun gün hesabı için part-time çalışan bordrosu yazısına bakabilirsin.
- Puantaj ve giriş-çıkış kayıtları: Belgedeki günlerle puantajın ve bordronun aynı şeyi söylemesi. Daire'nin mahkemeden istediği ilk deliller arasında puantaj kayıtları ve ücret bordroları var.
- Tutarlılık: Belge "ücretsiz izin" derken işçi o gün fiilen çalışıyorsa belge gerçeği yansıtmaz; bu kararda belgeler aksi ispat edilemediği için esas alındı. Belgesi olmayan bir dönemde tanık beyanı esas alınabilir; mahkeme Kurum müfettiş incelemesi yapılıp yapılmadığını da sorar.
İşçi tarafında yapılacak ilk iş, sigorta günlerini düzenli kontrol etmektir. e-Devlet'teki SGK tescil ve hizmet dökümünde her ay bildirilen gün sayısını, eksik gün kodunu ve prime esas kazancı bordrondaki rakamlarla karşılaştır; adım adım nasıl yapılacağını SGK hizmet dökümü ve bordro kontrolü yazısında anlattık. Eksik gün görürsen tarihini not et, o ay imzaladığın bir belge varsa içeriğini hatırla. Fiilen çalıştığın günler için ücretsiz izin ya da kısmi çalışma belgesi imzalamamak en güvenli yoldur; imza sonradan geri alınamayabilir. İmzalı bordro ile tanık beyanı arasındaki ilişkiye dair önceki bir kararı imzalı bordroya karşı tanıkla ispat yazısında inceledik.
Süre konusunda genel çerçeve 5510 md. 86/9'dadır: aylık prim ve hizmet belgesi işverence verilmeyen veya çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalılar, hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak çalışmalarını ispatlayabilir. Sürenin somut bir dosyada işleyip işlemediği, bildirimin hiç yapılmamış ya da eksik yapılmış olması gibi dosyanın özelliklerine göre ayrıca değerlendirilir. Bu dosyada davalı işveren zamanaşımı savunması yaptı; Yargıtay kararında bu savunma ayrıca tartışılmadı, Daire yalnız mevsimlik işlerde askı dönemlerinde hak düşürücü sürenin işlemeyeceğinin gözetilmesini istedi. Kendi dosyanda sürenin işleyip işlemediğini bir hukukçuyla değerlendirmen gerekir. Eksik günün maaşına etkisini görmek istersen, ay ay SGK günü ve neti hesaplayıcıda deneyebilirsin.