KDV tevkifatı, bir mal veya hizmetin KDV'sini her zamanki gibi satıcının değil, kısmen ya da tamamen alıcının kesip doğrudan vergi dairesine ödemesidir. Yani verginin bir bölümü "kaynakta" tutulur: alıcı, satıcıya faturanın yalnız bir kısmını öder, kalan KDV'yi satıcıya vermeyip kendi beyannamesiyle Hazine'ye aktarır. Amaç, belirli riskli işlem türlerinde verginin tahsilini güvence altına almaktır. Bu yazıda tevkifatın ne olduğunu, tam ve kısmi tevkifat ayrımını, tevkifatlı bir faturada matrahın, toplam KDV'nin, tevkif edilen KDV'nin ve satıcıya ödenecek tutarın nasıl bulunduğunu somut bir örnekle; son olarak 1 ve 2 No.lu KDV beyannamesindeki yerini göstereceğiz.
KDV tevkifatı nedir?
Normal bir satışta KDV'yi satıcı hesaplar, alıcıdan tahsil eder ve kendi KDV beyannamesiyle vergi dairesine öder. Tevkifatta bu zincir değişir: KDV'nin bir kısmını ya da tamamını alıcı, satıcıya ödemek yerine keser ve doğrudan kendisi beyan edip öder. Buna "sorumlu sıfatıyla beyan" denir; çünkü alıcı, kestiği bu vergiden Hazine'ye karşı sorumlu hale gelir. Tevkifat yalnız KDV Genel Uygulama Tebliği'nde sayılan belirli işlemlerde ve belirli alıcılar (kamu kurumları, belirlenmiş KDV mükellefleri gibi) tarafından uygulanır; her fatura tevkifata tabi değildir.
Önemli bir nokta: tevkifat yalnız KDV'nin kimin ödeyeceğini değiştirir, verginin toplam tutarını değiştirmez. Matrah ve hesaplanan KDV aynı kalır; sadece bu KDV'nin bir bölümü satıcı yerine alıcı eliyle vergi dairesine gider. Bu yüzden tevkifatlı faturayı doğru çözmenin anahtarı, önce her zamanki gibi matrah ve toplam KDV'yi bulmak, sonra bu KDV'yi "satıcıda kalan" ve "alıcının keseceği" diye ikiye ayırmaktır.
Tam tevkifat ve kısmi tevkifat
İki tür tevkifat vardır. Tam tevkifatta işlem üzerinden hesaplanan KDV'nin tamamını alıcı keser ve beyan eder; satıcıya hiç KDV ödenmez, yalnız matrah (vergisiz tutar) ödenir. Kısmi tevkifatta ise hesaplanan KDV belirli bir oranda bölünür: bu oran kadarı alıcı tarafından kesilip beyan edilir, kalan kısmı normal şekilde satıcıya ödenir ve satıcı onu beyan eder. Günlük hayatta en sık karşılaşılan durum kısmi tevkifattır; oran işlem türüne göre belirlenir.
Kısmi tevkifat oranı "onda kaç" biçiminde ifade edilir ve hangi işlemde hangi oranın uygulanacağı KDV Genel Uygulama Tebliği'nin ilgili bölümünde listelenir. Aşağıdaki tablo, sık görülen işlem türleri için uygulanan tevkifat oranlarına örnektir; oranlar ve kapsam zaman zaman değiştiği için bir işlemin güncel oranı mutlaka yürürlükteki Tebliğ'den doğrulanmalıdır.
| İşlem türü (örnek) | Tevkifat oranı |
|---|---|
| Yapım işleri ve bunlara bağlı mühendislik-mimarlık | 4/10 |
| Makine, teçhizat ve taşıtların tadil, bakım ve onarımı | 7/10 |
| Fason tekstil ve konfeksiyon, çanta ve ayakkabı dikimi | 7/10 |
| Yemek servisi ve organizasyon hizmetleri | 5/10 |
| İşgücü temini, özel güvenlik, temizlik | 9/10 |
| Etüt, plan, proje ve denetim hizmetleri | 9/10 |
Tablo yalnız örnektir ve hesap mantığını göstermek içindir. Bir işlemin tevkifata tabi olup olmadığı, tabi ise oranı ve alt sınırı KDV Genel Uygulama Tebliği'nde tanımlıdır; işlem öncesi güncel metinden kontrol edilmelidir.
Tevkifatlı faturada hesap adım adım
Tevkifatlı bir faturayı dört adımda çözersin. Diyelim ki bir hizmetin vergisiz bedeli (matrah) 10.000 ₺, KDV oranı %20 ve bu işlem 7/10 kısmi tevkifata tabi olsun:
- Toplam (hesaplanan) KDV: Matrah × KDV oranı = 10.000 × 0,20 = 2.000 ₺.
- Tevkif edilen KDV: Toplam KDV × tevkifat oranı = 2.000 × 7/10 = 1.400 ₺. Bu tutarı alıcı keser ve 2 No.lu beyanname ile öder.
- Satıcıya ödenen KDV: Toplam KDV − tevkif edilen = 2.000 − 1.400 = 600 ₺. Bu kısım satıcıya ödenir, satıcı 1 No.lu beyannamede gösterir.
- Satıcıya ödenecek toplam: Matrah + satıcıya ödenen KDV = 10.000 + 600 = 10.600 ₺.
Faturanın üst kısmı değişmez: matrah 10.000 ₺, hesaplanan KDV 2.000 ₺, KDV dahil genel toplam 12.000 ₺. Değişen tek şey bu 12.000 ₺'nin nasıl bölündüğüdür: alıcı satıcıya 10.600 ₺ öder, kalan 1.400 ₺'yi satıcıya vermez; kendi sorumlu sıfatıyla vergi dairesine beyan edip öder. Tablo halinde:
| Kalem | Tutar |
|---|---|
| Matrah (vergisiz bedel) | 10.000,00 ₺ |
| Hesaplanan KDV (%20) | 2.000,00 ₺ |
| Tevkif edilen KDV (7/10) | 1.400,00 ₺ |
| Satıcıya ödenen KDV (3/10) | 600,00 ₺ |
| Satıcıya ödenen toplam | 10.600,00 ₺ |
| Alıcının beyan edip ödediği (tevkifat) | 1.400,00 ₺ |
Kontrol: satıcıya ödenen 10.600 ₺ + alıcının kestiği 1.400 ₺ = 12.000 ₺, yani faturanın KDV dahil toplamı. Tevkifat tutarı değiştirmez, yalnız kimin ödeyeceğini değiştirir.
Satıcıya ödenen tutar
Satıcı, matrahın tamamını ve KDV'nin yalnız tevkif edilmeyen kısmını tahsil eder. Tevkif edilen KDV satıcının kasasına girmez; onu alıcı doğrudan Hazine'ye öder.
1 ve 2 No.lu beyanname
Alıcı, kestiği tevkifatı 2 No.lu KDV beyannamesiyle beyan edip öder; satıcı işlemi 1 No.lu beyannamesinde gösterir ve tevkif edilen kısmı "tevkif edilen KDV" olarak indirir.
Beyan: alıcı ve satıcı ne yapar?
Tevkifatlı işlemde iki ayrı beyan vardır. Alıcı, kestiği tevkifat tutarını (örneğimizde 1.400 ₺) işlemin yapıldığı dönemde 2 No.lu KDV beyannamesi ile beyan eder ve öder; bu beyanname sorumlu sıfatıyla verilir. Alıcı aynı tutarı, genel kurallar çerçevesinde, 1 No.lu beyannamesinde indirilecek KDV olarak dikkate alabilir. Satıcı ise faturanın tamamını (matrah ve hesaplanan KDV'yi) 1 No.lu KDV beyannamesinde gösterir; ancak tevkif edilen kısmı "tevkif edilen KDV" satırında düşerek yalnız kendisine ödenen KDV'yi (örnekte 600 ₺) hesaplanan KDV olarak üstlenir.
Bu ayrımı doğru kurmak muhtasar ve prim hizmet beyannamesiyle de karıştırılmamalıdır; tevkifat burada KDV'ye özgüdür. Satıcının tevkifat nedeniyle yüklendiği ve indiremediği KDV bazı hallerde iade konusu da olabilir; bu, işlemin türüne ve Tebliğ'deki iade usulüne bağlıdır.
Sık yapılan hatalar
- Tevkifatı KDV dahil toplama uygulamak. Oran hesaplanan KDV'ye uygulanır; faturanın genel toplamına değil. Taban, matrah × KDV oranı ile bulunan tutardır.
- Her faturayı tevkifatlı sanmak. Tevkifat yalnız Tebliğ'de sayılan işlemlerde ve belirlenmiş alıcılarca uygulanır; kapsam dışı işlemde KDV'nin tamamı satıcıya ödenir.
- Alt sınırı gözden kaçırmak. Bedel, işlem için öngörülen asgari tutarın altındaysa tevkifat yapılmaz; bu sınır işlem türüne göre değişir.
- Oranı güncel metinden kontrol etmemek. Tevkifat oranları ve kapsamı zaman zaman değişir; eski bir orana göre hesap, eksik ya da fazla tevkifata yol açar.
Faturadaki KDV'yi doğru ayırmak, matrah ve vergiyi birbirinden ayırma mantığının aynısına dayanır; KDV dahil tutardan matrah ve KDV ayırmayı iki bilinmeyenli KDV yazısında adım adım bulabilirsin. Beyannamedeki rakamların bordroyla nasıl tutması gerektiğini muhtasar ve prim hizmet beyannamesi yazısında, bordronun muhasebe kaydına nasıl döküldüğünü ise prim teşviki yevmiye yazısında inceleyebilirsin. Çalışanın brütten nete hesabını ya da işveren maliyetini görmek istersen aşağıdaki hesaplayıcıyı kullanabilirsin.