Bordronun en altında, vergilerin de altında duran bir satır var: "Otomatik BES kesintisi". 50.000 ₺ brütle çalışıyorsan orada her ay 1.500 ₺ yazar ve Ocak neti 40.207,53 ₺ yerine 38.707,53 ₺ olur. Bu yazıda o 1.500 ₺'nin neyin üzerinden çıktığını, alt ve üst sınırın nereden geldiğini, gelir vergisini neden değiştirmediğini ve iki aylık cayma hakkını kullanırsan ne olacağını 2026 parametreleriyle anlatıyoruz. Bütün rakamlar PratikBordro motorundan; aynı çalışanı BES açık ve kapalı olarak 12 ay boyunca yan yana koyduk.
Otomatik Katılım Kimi Kapsar?
Otomatik katılım, 4632 sayılı Bireysel Emeklilik Kanunu'na 2017'de eklenen bir düzenlemedir: 45 yaşını doldurmamış, SGK 4/a (işçi) veya 4/c (memur) statüsünde çalışan herkes, işvereni aracılığıyla bir emeklilik planına dahil edilir. Kademeli geçiş tamamlandığı için bugün beş ve daha fazla çalışanı olan her işyeri kapsamdadır. İşe yeni girdiğinde işveren seni plana dahil eder, emeklilik şirketi bunu sana bildirir ve ilk maaşından itibaren kesinti başlar. 45 yaşını doldurmuş çalışanlar otomatik dahil edilmez; sisteme girmek isteyen kendi başvurusuyla girer.
Bordro açısından önemli olan şu: bu bir işveren primi değil, senin ücretinden kesilen ve senin adına biriken bir katkı payıdır. İşveren yalnız aracıdır; tutarı keser, emeklilik şirketine aktarır. Bu yüzden BES açık da olsa kapalı da olsa işverene maliyet değişmez: 50.000 ₺ brüt için aylık maliyet her iki durumda da 60.875,00 ₺'dir.
%3 Neyin Üzerinden Hesaplanır?
Katkı payı, brüt ücretin değil, prime esas kazancın (PEK) %3'üdür. Çoğu bordroda ikisi aynı rakamdır; fark, prime tabi olmayan kalemler ve SGK tavanı devreye girince ortaya çıkar:
- Prime tabi her kazanç matraha girer: aylık ücret, fazla mesai, ikramiye, prim, nakit yol yardımı. 50.000 ₺ ücret alıp o ay 5.000 ₺ ikramiye alan çalışanın BES matrahı 55.000 ₺'dir.
- Prime tabi olmayan kısımlar girmez: yemek kartının günlük 300 ₺'ye kadar olan istisna kısmı, çocuk yardımının 660,60 ₺'lik muaf kısmı, aile yardımının 3.303 ₺'lik muaf kısmı.
- Matrah SGK tavanıyla sınırlıdır: 2026'da 297.270 ₺'yi aşan kazanç prime girmediği için BES'e de girmez.
- Hesaplanan tutarın kuruş kısmı dikkate alınmaz; katkı payı tam liraya aşağı yuvarlanır.
Dört farklı brütü motordan geçirdik; son sütun bordronda gördüğün rakamdır:
| Aylık brüt | Prime esas kazanç | × %3 | Bordroda kesilen |
|---|---|---|---|
| 33.030,00 ₺ (asgari ücret) | 33.030,00 ₺ | 990,90 ₺ | 990,00 ₺ |
| 45.123,45 ₺ | 45.123,45 ₺ | 1.353,70 ₺ | 1.353,00 ₺ |
| 50.000,00 ₺ | 50.000,00 ₺ | 1.500,00 ₺ | 1.500,00 ₺ |
| 300.000,00 ₺ | 297.270,00 ₺ (tavan) | 8.918,10 ₺ | 8.918,00 ₺ |
Prime esas kazancın hangi kalemlerden oluştuğunu PEK rehberinde, tavanın nasıl kırptığını SGK tavanı ve devir yazısında ayrıntılı anlattık.
Alt ve Üst Sınır Nereden Gelir?
Mevzuatta "BES alt sınırı" diye ayrı bir rakam yoktur; sınırlar prime esas kazancın sınırlarından türer. Tam ay çalışan bir sigortalının PEK'i asgari ücretin altına inemez, tavanın üstüne çıkamaz; dolayısıyla katkı payı da 990,90 ₺ ile 8.918,10 ₺ arasında kalır. Asgari ücretli için hesap 33.030 × %3 = 990,90 ₺, tavandaki çalışan için 297.270 × %3 = 8.918,10 ₺'dir. Kuruş atıldığı için bordroya 990 ₺ ve 8.918 ₺ olarak yansır.
Eksik gün çalışan ya da ay ortasında işe giren çalışanda PEK gün sayısıyla orantılı küçülür, alt sınır da onunla birlikte iner. Tersine, %3 bir tabandır: dilersen emeklilik şirketine bildirerek daha yüksek bir oran seçebilirsin; işveren o oranı keser.
2027 için tahmini bordro parametreleriyle aynı hesap şöyle görünür: tahmini asgari ücret 41.287,50 ₺ için 1.238,63 ₺, tahmini tavan 371.587,50 ₺ için 11.147,63 ₺. Rakamların dayandığı tahmini seti 2027 bütçe yazısında bulabilirsin; resmî parametreler açıklanınca güncellenecek.
Net Maaşa Etkisi: Vergi Sonrası Kesinti
BES kesintisinin bordrodaki yeri, tutarı kadar önemlidir. SGK primi, işsizlik primi, gelir vergisi ve damga vergisi hesaplanıp net ücret bulunduktan sonra devreye girer. Yani BES ne gelir vergisi matrahını küçültür ne damga vergisini değiştirir; net ücretten kuruşu kuruşuna düşülür. Ocak 2026'da 50.000 ₺ brüt için iki bordroyu yan yana koyalım:
| Kalem | BES kapalı | BES açık |
|---|---|---|
| Brüt ücret | 50.000,00 ₺ | 50.000,00 ₺ |
| SGK işçi primi (%14) | −7.000,00 ₺ | −7.000,00 ₺ |
| İşsizlik işçi payı (%1) | −500,00 ₺ | −500,00 ₺ |
| Gelir vergisi (istisna sonrası) | −2.163,67 ₺ | −2.163,67 ₺ |
| Damga vergisi (istisna sonrası) | −128,80 ₺ | −128,80 ₺ |
| Vergi sonrası net | 40.207,53 ₺ | 40.207,53 ₺ |
| Otomatik BES kesintisi (%3) | 0,00 ₺ | −1.500,00 ₺ |
| Ele geçen | 40.207,53 ₺ | 38.707,53 ₺ |
İki sütunun vergi satırları birebir aynı; tek fark en alttaki 1.500 ₺. Bu, özel sağlık ve hayat sigortası primlerinden farklı bir muameledir: o primler GVK 63/3 kapsamında belirli sınırlar içinde gelir vergisi matrahından indirilir, BES katkı payı ise 2013'ten beri bu indirimin dışındadır. Konunun ayrıntısı özel sigorta primi indirimi yazısında. Brütten nete inen zincirin kendisini ise adım adım brütten nete yazısında anlattık.
12 Ay Boyunca BES Açık ve Kapalı
Gelir vergisi dilimi yıl içinde yükseldikçe net düşer; BES kesintisi ise brüt sabit kaldığı sürece her ay aynıdır. Aynı çalışanı motorda Ocak'tan Aralık'a iki kez hesapladık: bekar, tam ay, ek ödemesiz, 50.000 ₺ brüt.
| Ay | Gelir vergisi | Net (BES kapalı) | BES kesintisi | Ele geçen (BES açık) |
|---|---|---|---|---|
| Ocak | 2.163,67 ₺ | 40.207,53 ₺ | 1.500,00 ₺ | 38.707,53 ₺ |
| Şubat | 2.163,67 ₺ | 40.207,53 ₺ | 1.500,00 ₺ | 38.707,53 ₺ |
| Mart | 2.163,67 ₺ | 40.207,53 ₺ | 1.500,00 ₺ | 38.707,53 ₺ |
| Nisan | 2.163,67 ₺ | 40.207,53 ₺ | 1.500,00 ₺ | 38.707,53 ₺ |
| Mayıs | 3.288,67 ₺ | 39.082,53 ₺ | 1.500,00 ₺ | 37.582,53 ₺ |
| Haziran | 4.288,67 ₺ | 38.082,53 ₺ | 1.500,00 ₺ | 36.582,53 ₺ |
| Temmuz | 3.962,25 ₺ | 38.408,95 ₺ | 1.500,00 ₺ | 36.908,95 ₺ |
| Ağustos | 2.884,90 ₺ | 39.486,30 ₺ | 1.500,00 ₺ | 37.986,30 ₺ |
| Eylül | 2.884,90 ₺ | 39.486,30 ₺ | 1.500,00 ₺ | 37.986,30 ₺ |
| Ekim | 4.634,90 ₺ | 37.736,30 ₺ | 1.500,00 ₺ | 36.236,30 ₺ |
| Kasım | 5.859,90 ₺ | 36.511,30 ₺ | 1.500,00 ₺ | 35.011,30 ₺ |
| Aralık | 5.859,90 ₺ | 36.511,30 ₺ | 1.500,00 ₺ | 35.011,30 ₺ |
| Yıllık | 42.318,77 ₺ | 466.135,63 ₺ | 18.000,00 ₺ | 448.135,63 ₺ |
Temmuz ve Ağustos'taki net artışı, asgari ücret istisnasının yıl ortasında büyümesinden gelir (Temmuz 4.537,75 ₺, Ağustos'tan itibaren 5.615,10 ₺); BES sütunu bundan etkilenmez.
Yıl Sonunda Hesapta Ne Birikir?
Maaşından giden 18.000 ₺, emeklilik hesabına giren tutarın tamamı değildir. Ödediğin her katkı payının %30'u kadar devlet katkısı ayrıca hesabına yatar: 18.000 × %30 = 5.400 ₺. Getiri hesaba katılmadan bir yılın sonunda hesapta 23.400 ₺ vardır; ilk kez otomatik katılıma giren ve cayma süresini kullanmayan çalışana bir defaya mahsus 1.000 ₺ başlangıç devlet katkısı da eklenir. Devlet katkısının yıllık üst sınırı yıllık brüt asgari ücretin %30'udur (2026'da 396.360 × %30 = 118.908 ₺); 50.000 ₺ brütle bu sınıra yaklaşmazsın.
Devlet katkısı kademeli hak edilir: sistemde 3 yılı dolduran %15'ini, 6 yılı dolduran %35'ini, 10 yılı dolduran %60'ını, emeklilik hakkı kazanan (10 yıl ve 56 yaş) tamamını alır. Kendi ödediğin katkı payları ve getirisi ise her zaman senindir; erken ayrılışta yalnız getiri üzerinden stopaj kesilir.
2 Aylık Cayma Hakkı
Plana dahil edildiğinin sana bildirildiği tarihi izleyen iki ay içinde cayma hakkın vardır. Cayarsan o güne kadar kesilen katkı payları, varsa yatırım getirisiyle birlikte, cayma talebinin şirkete ulaşmasından itibaren on iş günü içinde sana iade edilir; devlet katkısı ödenmez. Cayma talebi emeklilik şirketine ya da işverene yazılı veya elektronik olarak yapılır; bordroda kesinti, talebin işlendiği aydan itibaren durur.
İki ay dolduktan sonra cayma hakkı biter, ama sistemden ayrılma hakkı bitmez: istediğin zaman ayrılabilirsin. Fark, ayrılışta katkı paylarının değil birikimin ödenmesi ve devlet katkısının hak ediş oranıyla sınırlı kalmasıdır. Cayan ya da ayrılan çalışan sonradan fikir değiştirirse talebiyle aynı plana yeniden dahil edilir; ancak 1.000 ₺ başlangıç devlet katkısı bir kez tanınır, cayma ile birlikte o hak kaybolur.
Ara Verme ve İşveren Değişikliği
Cayma süresi geçtikten sonra kesintiyi durdurmanın yolu ara verme talebidir. Talebini ücret ödeme gününden en az üç iş günü önce işverene iletirsin; belirttiğin süre boyunca bordrondan katkı payı kesilmez, süre dolunca işveren kesintiye kendiliğinden devam eder. Ara verme sistemden çıkış değildir; birikimin ve kazanılmış süren korunur, sadece o aylarda bordrona BES satırı düşmez ve devlet katkısı da o aylar için yatmaz.
İşveren değiştirdiğinde ne olacağı yeni işyerine bağlıdır. Yeni işverenin bir emeklilik planı varsa birikimin ve sistemde geçirdiğin süre o plana aktarılır; kesinti yeni bordronda kaldığı yerden devam eder. Yeni işyerinde plan yoksa sözleşmeyi bireysel olarak sürdürüp katkı payını kendin ödeyebilirsin; ödemezsen sözleşme sonlanır ve ayrılış hükümleri uygulanır. Kümülatif vergi matrahından farklı olarak BES'te "sıfırdan başlama" yoktur; 3-6-10 yıllık hak ediş süreleri kaldığı yerden sayılır.
Bordroda Nerede Görürsün?
Kesinti, bordronun "kesintiler" bölümünde SGK, işsizlik, gelir ve damga vergisinin altında ayrı bir satırda durur; yazılıma göre "Otomatik BES", "OKS kesintisi" ya da "Bireysel emeklilik katkı payı" adını taşır. Doğru bordroda bu satır üç şartı sağlar: tutar prime esas kazancın %3'üne eşittir (kuruşu atılmış), gelir vergisi matrahı BES olmayan bordroyla aynıdır ve ele geçen tutar vergi sonrası netten tam olarak bu satır kadar düşüktür. Üçünden biri tutmuyorsa hata BES'te değil, muhtemelen matrahı oluşturan kalemlerdedir. Terimlerin tamamını bordro terimleri sözlüğünde topladık.
Kendi rakamlarınla denemek için adım adım hesaplayıcıda BES seçeneğini "Evet" yapman yeterli; sonuç ekranı BES kesintisini ayrı satırda gösterir. 12 ayı tek tabloda görmek istersen Excel stili çalışma alanında BES sütununu açıp kapatarak iki senaryoyu yan yana karşılaştırabilirsin.