Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir sorusunun cevabı tek bir sayı değil, işyerinin tehlike sınıfına bağlı üç ayrı süredir: çok tehlikeli işyerlerinde en geç iki yılda, tehlikeli işyerlerinde en geç dört yılda, az tehlikeli işyerlerinde en geç altı yılda bir. Bu süreler asgari değil azami sınırdır; yani geçmesine izin verilmeyen son tarihi gösterir. İki-dört-altı yıl kuralı olarak bilinen bu takvim İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğine dayanır. Bu yazıda yenileme takvimini, süreyi beklemeden erken yenilemeyi gerektiren halleri, risk değerlendirmesini kimin yaptığını ve yapılmadığında karşılaşılan idari yaptırımı ele alıyor; ayrıca risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü olan bir işyerinde bir çalışanın işverene aylık maliyetini motordan çıkarıyoruz.
Risk değerlendirmesi kaç yılda bir yenilenir?
Risk değerlendirmesi, bir defa yapılıp dosyaya kaldırılan bir belge değildir; belirli aralıklarla yenilenmesi zorunludur. Yenileme aralığı işyerinin tehlike sınıfına göre belirlenir ve tehlike sınıfı yükseldikçe süre kısalır. Çünkü tehlike yoğunluğu arttıkça çalışma ortamındaki risklerin değişme hızı da artar. Yönetmelikte belirlenen azami yenileme aralıkları şunlardır:
Çok tehlikeli — en geç 2 yılda bir
Tehlike yoğunluğu en yüksek sınıftır; riskler en hızlı değiştiği için risk değerlendirmesi en kısa aralıkla, en geç iki yılda bir yenilenir.
Tehlikeli — en geç 4 yılda bir
Orta yoğunluktaki tehlike sınıfında değerlendirme en geç dört yılda bir yenilenmelidir; süre çok tehlikelinin iki katıdır.
Az tehlikeli — en geç 6 yılda bir
Tehlike yoğunluğunun en düşük olduğu sınıftır; yenileme aralığı en uzun süredir, en geç altı yılda bir yapılır.
Belirtilen süreler azami aralıktır; işyeri gerekli gördüğünde daha erken de yenileyebilir. İşyerinin tehlike sınıfı, İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliğindeki NACE koduna göre belirlenir.
Bu süreler risk değerlendirmesinin ilk kez tamamlandığı ya da en son yenilendiği tarihten itibaren işlemeye başlar. Örneğin tehlikeli sınıfta yer alan bir işyeri risk değerlendirmesini bir yılın başlarında tamamladıysa, en geç dördüncü yılın aynı döneminde yenilemiş olmalıdır. Bu tarihi geçirmek, risk değerlendirmesinin hiç yapılmamış olmasıyla aynı sonucu doğurur; güncel olmayan bir değerlendirme, yürürlükteki bir değerlendirme sayılmaz. Tehlike sınıflarının eğitim süresine etkisini İSG eğitimi kaç saat yazısında ayrıca ele aldık.
Risk değerlendirmesi zorunlu mu, hangi işyerlerini kapsar?
Risk değerlendirmesi zorunlu mu diye soranların çoğu, küçük işletmelerin ya da az tehlikeli işyerlerinin kapsam dışı olduğunu düşünür; bu doğru değildir. 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanunu işverene, çalışanların sağlığını ve güvenliğini etkileyen risklere karşı değerlendirme yapma ya da yaptırma yükümlülüğünü getirir. Bu yükümlülük çalışan sayısından ve tehlike sınıfından bağımsızdır. Tek çalışanı olan bir işyeri de, yüzlerce çalışanı olan bir fabrika da risk değerlendirmesi yapmak zorundadır.
Bu noktada risk değerlendirmesi ile iş güvenliği uzmanı veya işyeri hekimi görevlendirme yükümlülüğünü birbirine karıştırmamak gerekir. İkisi de birinci çalışandan itibaren gündeme gelen yükümlülüklerdir, ancak ayrı konulardır. Uzman ve hekim görevlendirme eşiklerini ve geçiş sürelerini iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi zorunluluğu yazısında ayrıntılı verdik. Belirli sayının üzerindeki işyerlerinde devreye giren kurul yükümlülüğünü ise İSG kurulu ne zaman kurulur yazısında inceledik.
Erken yenileme halleri: süreyi beklemeden
İki-dört-altı yıl kuralı azami süreyi gösterir; bazı durumlarda bu sürenin dolmasını beklemeden risk değerlendirmesinin yenilenmesi gerekir. Çünkü işyerinde riski doğrudan değiştiren bir olay yaşandığında, eski değerlendirme artık gerçek durumu yansıtmaz. Yönetmelik, sürenin dolması beklenmeden yenileme yapılması gereken başlıca halleri sayar:
- İşyerinin taşınması veya binalarda değişiklik yapılması.
- İşyerinde uygulanan teknolojinin, kullanılan iş ekipmanının, hammadde veya malzemenin değişmesi.
- Üretim yönteminde değişikliğe gidilmesi.
- İş kazası, meslek hastalığı ya da ramak kala olayın meydana gelmesi.
- Çalışma ortamı ölçüm sonuçlarına veya sağlık gözetimi sonuçlarına göre gerekli görülmesi.
- İşyeri dışından kaynaklanan ve işyerini etkileyebilecek yeni bir tehlikenin ortaya çıkması.
- Çalışma ortamına ait sınır değerlere ilişkin bir mevzuat değişikliği olması.
Bu hallerden biri gerçekleştiğinde yenileme, yalnızca değişen kısmı değil, o değişiklikten etkilenen tüm süreçleri kapsayacak şekilde ele alınır. Özellikle bir iş kazası ya da ramak kala olay sonrası yapılan yenileme, benzer olayların önlenmesi açısından kritik öneme sahiptir. Bir iş kazası yaşandığında bordro ve SGK tarafında yapılması gereken bildirimleri iş kazası günü bordro ve bildirim yazısında ele aldık.
Risk değerlendirmesi kim yapar, ekibi kimlerden oluşur?
Risk değerlendirmesi kim yapar sorusunun cevabı tek bir kişi değildir; değerlendirme, işveren tarafından oluşturulan bir ekip tarafından yürütülür. Risk değerlendirmesi ekibi, hem işyerini yöneten hem de sahada çalışan tarafları bir araya getirir; böylece değerlendirme masabaşı bir tahmin olmaktan çıkıp işyerinin gerçeğini yansıtır. Yönetmeliğe göre ekipte şu kişiler yer alır:
- İşveren veya işveren vekili.
- İş güvenliği uzmanları ile işyeri hekimleri.
- İşyerindeki çalışan temsilcileri.
- İşyerindeki destek elemanları.
- İşyerindeki bütün birimleri temsil edecek şekilde belirlenen ve işyerinde yürütülen çalışmalar, mevcut veya muhtemel tehlike kaynakları ile riskler konusunda bilgi sahibi çalışanlar.
Ekibin bu şekilde geniş tutulmasının amacı, işyerindeki her birimin ve her sürecin değerlendirmede temsil edilmesidir. Üretim, bakım, depo ya da idari birim gibi farklı alanlarda çalışanların bilgisi olmadan yapılan bir değerlendirme, o alanlara özgü riskleri gözden kaçırır. İşveren, ekibi oluşturmakla ve çalışmaların koordinasyonunu sağlamakla yükümlüdür; risk değerlendirmesinin yapılmış olması da işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz.
Risk değerlendirmesi olan işyerinde bir çalışanın maliyeti
Risk değerlendirmesinin kendisi bordroya giren bir kalem değildir; ancak değerlendirmeyi yapan ekipteki iş güvenliği uzmanı, işyeri hekimi ya da değerlendirmenin konusu olan çalışanlar bordronun konusudur. İSG yükümlülüklerini planlarken bir çalışanın işverene toplam maliyetini bilmek gerekir. Brüt 40.000 ₺ ücretle çalışan bir personelin 2026 yılında işverene aylık toplam maliyetini hesaplayıcı motorumuzdan çıkardık.
| Kalem (aylık) | Teşviksiz | 5510 teşvikli |
|---|---|---|
| Brüt ücret | 40.000,00 ₺ | 40.000,00 ₺ |
| İşveren SGK primi | 8.700,00 ₺ | 8.700,00 ₺ |
| İşveren işsizlik primi | 800,00 ₺ | 800,00 ₺ |
| 5510 iki puanlık indirim | — | -800,00 ₺ |
| İşverene aylık maliyet | 49.500,00 ₺ | 48.700,00 ₺ |
| Çalışanın eline geçen net | 33.058,43 ₺ | 33.058,43 ₺ |
Motor hesabı, 2026 parametreleri ve imalat dışı sektörde 5510 sayılı Kanunun iki puanlık işveren primi indirimi ile. Ocak ayı değerleridir; gelir vergisi 888,67 ₺, damga vergisi 52,90 ₺. Kümülatif matrah üst dilime geçtikçe yıl içinde net tutar bir miktar düşer.
Görüleceği gibi teşvikle birlikte işverene ayda 48.700,00 ₺ mal olan çalışan, teşvik uygulanmazsa 49.500,00 ₺ye çıkar; aradaki 800,00 ₺lik fark iki puanlık işveren primi indiriminden gelir. Bir çalışanın toplam maliyetinin nasıl oluştuğunu personel maliyeti hesaplama yazısında adım adım gösterdik. Kendi ücret rakamınla denemek için aşağıdaki araçları kullanabilirsin.
Risk analizi yapılmazsa ceza var mı?
Risk analizi yapılmazsa ceza konusunda 6331 sayılı Kanun nettir: risk değerlendirmesi yapmayan ya da yaptırmayan işverene idari para cezası uygulanır. Aykırılık devam ettiği sürece ceza, aykırılığın sürdüğü her ay için ayrıca uygulanır; devam eden aylara ait tutar ilk tespitteki tutardan daha yüksektir. Yani yükümlülüğü yerine getirmemek tek seferlik değil, süren bir maliyettir. Kanunda yazılı tutarlar her yıl yeniden değerleme oranıyla güncellendiği için burada rakam vermiyoruz; güncel ceza tutarı uygulama yılına ait güncel listeden teyit edilmelidir.
Cezanın yanı sıra, güncel bir risk değerlendirmesinin bulunmaması bir iş kazası sonrası kusur değerlendirmesinde de işveren aleyhine ağırlaştırıcı bir unsur olarak değerlendirilir. Bu nedenle yenileme takvimini tehlike sınıfına göre baştan planlamak, erken yenileme hallerinden birinin ortaya çıktığı anda süreyi beklemeden değerlendirmeyi güncellemek ve ekibi bütün birimleri temsil edecek şekilde oluşturmak, hem denetimde hem de olası bir kaza incelemesinde işvereni koruyan en pratik adımlardır.
Risk değerlendirmesi yapma yükümlülüğü 6331 sayılı İş Sağlığı ve Güvenliği Kanununa; yenileme aralıkları, erken yenileme halleri ve değerlendirme ekibi İş Sağlığı ve Güvenliği Risk Değerlendirmesi Yönetmeliğine; idari para cezası ise aynı Kanunun ilgili maddesine dayanır. Tehlike sınıfı İşyeri Tehlike Sınıfları Tebliğindeki NACE koduna göre belirlenir. Bordro kalemlerini ay kapanışında bordro ay sonu kontrol listesi ile doğrulayabilirsin.