Toplu iş sözleşmesi müzakereleri çoğu zaman eski sözleşmenin bitiş tarihini aşar; imza aylar sonra atılır ama zam, sözleşmenin yürürlük tarihinden itibaren geçerli olur. Bordrocu için bu, geçmiş aylara ait ücret farkını tek seferde ödemek demektir. Toplu iş sözleşmesi maaş hesaplama işi burada iki soruya iner: fark ücreti nasıl bulunur ve o fark, ödendiği ayın bordrosunda vergiyi nasıl etkiler? Bu yazıda Ocak–Mayıs döneminde brüt 50.000 ₺ alan, Ocak'tan geçerli %20 zammı Haziran'da alan bir çalışanın fark bordrosunu PratikBordro motorunun 2026 hesabıyla ay ay gösteriyoruz.
Toplu iş sözleşmesi maaş hesaplama: fark ücreti nereden doğar?
Toplu iş sözleşmesinin (TİS) yürürlük başlangıcı ile imza tarihi aynı gün olmak zorunda değildir. Önceki sözleşme 31 Aralık'ta bittiyse yeni sözleşme genellikle 1 Ocak'tan yürürlüğe girer; uzayan müzakere ya da arabuluculuk süreci yüzünden imza Mayıs'ta atılırsa Ocak–Mayıs bordroları eski ücretle çıkmış olur. Sözleşmedeki zam oranı bu aylara da uygulanır ve aradaki tutar "fark ücreti" olarak çalışana borçlanılır.
Fark ücreti yalnız çıplak maaştan doğmaz. Ücrete bağlı hesaplanan her kalem, zamlı ücretle yeniden hesaplanır:
- Aylık ücret farkı: (yeni brüt − eski brüt) × geriye dönük ay sayısı.
- Kıst ay farkı: rapor, ücretsiz izin ya da ay içinde işe giriş varsa fark günlük ücret üzerinden, ücret ödenen gün kadar hesaplanır.
- Fazla mesai farkı: saatlik ücret zamla büyüdüğü için geçmiş ayların fazla çalışma ücreti de yeniden hesaplanır.
- Ücrete bağlı ikramiye ve primler: TİS'te "bir aylık ücret tutarında ikramiye" gibi ücrete bağlanan ödemeler zamlı ücretle yeniden bulunur. Sabit tutarlı sosyal yardımlarda (yakacak, bayram harçlığı gibi) fark, sözleşmedeki yeni tutarla eski tutar arasındaki farktır.
Toplu iş sözleşmesi hesaplama: üç fark kalemi, ara adımlarıyla
Örnek çalışanın eski brüt ücreti 50.000 ₺, yeni ücreti %20 zamla 60.000 ₺. Aylık fark 10.000 ₺'dir. Aşağıdaki tablo, Mart'ta 10 gün raporlu olup 12 saat fazla mesai yapan bir varyasyonu gösterir.
| Fark kalemi | Eski ücretle | Zamlı ücretle | Fark |
|---|---|---|---|
| Tam ay ücret (Ocak, Şubat, Nisan, Mayıs; ay başına) | 50.000,00 ₺ | 60.000,00 ₺ | 10.000,00 ₺ |
| Mart, 20 gün ücret ödenmiş (günlük 1.666,67 / 2.000,00 ₺) | 33.333,33 ₺ | 40.000,00 ₺ | 6.666,67 ₺ |
| Mart fazla mesai, 12 saat × saat ücreti × 1,5 | 4.000,00 ₺ | 4.800,00 ₺ | 800,00 ₺ |
| Toplam fark (4 tam ay + Mart) | — | — | 47.466,67 ₺ |
Saat ücreti aylık brüt ÷ 225: 50.000 ÷ 225 = 222,22 ₺, 60.000 ÷ 225 = 266,67 ₺. Fazla çalışma %50 zamlıdır; 12 × 222,22 × 1,5 = 4.000,00 ₺ ve 12 × 266,67 × 1,5 = 4.800,00 ₺. Toplam: 4 × 10.000 + 6.666,67 + 800 = 47.466,67 ₺. Mesai tutarlarını fazla mesai hesaplama aracında iki ücreti ayrı ayrı girerek görebilirsin. Aşağıdaki motor örneğinde beş ay da tam ay, mesai yoktur.
Fark hesabında en sık yapılan hata, fazla mesai ve ücrete bağlı ikramiyeyi unutmaktır. İkinci sık hata kıst ayı tam ay saymaktır: rapor günleri için işveren ücret ödemediyse o günlere fark da doğmaz.
Geriye dönük zam fark bordrosu: vergi hangi ayda doğar?
Gelir vergisi açısından ücret, ödendiği anda vergilendirilir. Ocak–Mayıs'a ait 50.000 ₺ fark Haziran'da ödeniyorsa Haziran bordrosunun gelir vergisi matrahına eklenir; geçmiş ayların vergi hesabı yeniden açılmaz. Fark, Haziran'daki kümülatif matrahın üzerine biner ve o anda hangi dilimdeysen o oranla vergilenir. Damga vergisi de fark tutarının tamamı üzerinden ‰7,59 alınır; asgari ücret damga istisnası (250,70 ₺) ay başına bir kez uygulandığı için farka ek istisna gelmez.
Aynı mantık asgari ücret gelir vergisi istisnası için de geçerlidir. Haziran'ın 4.211,33 ₺'lik istisnası Haziran ücretinde zaten kullanılır; beş aylık fark ödendi diye beş aylık istisna yeniden hesaplanmaz. Geçmiş ayların istisnası o ayların bordrosunda kullanılmıştı.
Motorla örnek: Haziran bordrosu yan yana
Varsayımlar: bekar, aylık ücretli, her ay 30 gün, ek ödeme ve BES kesintisi yok, bu tabloda sendika aidatı yok; işveren tarafında 5510 iki puan indirimi uygulanmış. "Zam zamanında" sütunu, sözleşmenin Ocak'ta imzalandığı ve çalışanın her ay 60.000 ₺ aldığı karşılaştırma senaryosudur.
| Haziran 2026 | Zam zamanında | Fark bordrosu | Fark |
|---|---|---|---|
| Brüt ücret | 60.000,00 ₺ | 60.000,00 ₺ | 0,00 ₺ |
| TİS fark ücreti (Ocak–Mayıs) | 0,00 ₺ | 50.000,00 ₺ | +50.000,00 ₺ |
| SGK işçi payı (%14) | 8.400,00 ₺ | 15.400,00 ₺ | +7.000,00 ₺ |
| İşsizlik işçi payı (%1) | 600,00 ₺ | 1.100,00 ₺ | +500,00 ₺ |
| Gelir vergisi matrahı | 51.000,00 ₺ | 93.500,00 ₺ | +42.500,00 ₺ |
| Hesaplanan gelir vergisi | 10.200,00 ₺ | 18.700,00 ₺ | +8.500,00 ₺ |
| Asgari ücret GV istisnası | 4.211,33 ₺ | 4.211,33 ₺ | 0,00 ₺ |
| Kesilen gelir vergisi | 5.988,67 ₺ | 14.488,67 ₺ | +8.500,00 ₺ |
| Damga vergisi | 204,70 ₺ | 584,20 ₺ | +379,50 ₺ |
| Net ödeme | 44.806,63 ₺ | 78.427,13 ₺ | +33.620,50 ₺ |
| İşveren maliyeti | 73.050,00 ₺ | 133.925,00 ₺ | +60.875,00 ₺ |
Farkın 42.500 ₺'lik vergi matrahının tamamı %20 ile vergilendi: 8.500 ₺. Çalışanın kümülatif matrahı Mayıs sonunda 212.500 ₺'ye ulaşmış, yani 190.000 ₺'lik ilk dilim sınırını geçmişti. Farkın neti 50.000 − 7.000 − 500 − 8.500 − 379,50 = 33.620,50 ₺'dir. İşveren tarafında fark için %21,75 SGK (10.875 ₺) ve %2 işsizlik (1.000 ₺) primi doğar, 5510 indirimi 1.000 ₺ düşer; farkın maliyeti 60.875 ₺ olur.
Fark ödemesi fazladan vergi ödetir mi?
Haziran'da tek bordroda 14.488,67 ₺ gelir vergisi görmek çalışanı ürkütür; "farkı toplu aldım, üst dilime düştüm" itirazı neredeyse her TİS döneminde gelir. Rakamlar bu itirazı doğrulamaz, çünkü gelir vergisi dilimleri aylık değil yıllık kümülatif matraha göre işler. Zam Ocak'ta zamanında ödenseydi aynı 50.000 ₺ beş aya yayılacak, kümülatif matrah da aynı noktaya varacaktı.
| Net ödeme | Zamsız (50.000 ₺) | Fark bordrosu | Zam zamanında (60.000 ₺) |
|---|---|---|---|
| Ocak | 40.207,53 ₺ | 40.207,53 ₺ | 47.356,63 ₺ |
| Şubat | 40.207,53 ₺ | 40.207,53 ₺ | 47.356,63 ₺ |
| Mart | 40.207,53 ₺ | 40.207,53 ₺ | 47.356,63 ₺ |
| Nisan | 40.207,53 ₺ | 40.207,53 ₺ | 46.656,63 ₺ |
| Mayıs | 39.082,53 ₺ | 39.082,53 ₺ | 44.806,63 ₺ |
| Haziran | 38.082,53 ₺ | 78.427,13 ₺ | 44.806,63 ₺ |
| Ocak–Haziran toplamı | 237.995,18 ₺ | 278.339,78 ₺ | 278.339,78 ₺ |
| Haziran sonu kümülatif GV matrahı | 255.000,00 ₺ | 306.000,00 ₺ | 306.000,00 ₺ |
Fark bordrosu ile zamanında ödenen zam, altı ayın sonunda kuruşu kuruşuna aynı neti verir. Değişen yalnız dilim geçişinin görüldüğü aydır: zamanında ödenen senaryoda çalışan %20 dilimine Nisan'da girer (kümülatif 204.000 ₺), fark bordrosunda ise Mayıs'ta girer ve farkın tamamı Haziran'da %20 ile vergilenir. Temmuz'dan itibaren iki senaryonun bordrosu birebir aynıdır. Dilimlerin hangi kümülatif tutarda değiştiğini gelir vergisi dilimleri aracında, aylık ücrete göre hangi ay üst dilime geçildiğini 2026 dilim geçişi yazısında görebilirsin.
SGK bildirimi: fark ödendiği aya değil, ait olduğu aylara
SGK tarafında kural gelir vergisinden ayrılır. Prime esas kazanç, hak edildiği ayın kazancıdır; TİS ile geriye dönük ödenen ücret farkı da ait olduğu ayların prime esas kazancına eklenir. Uygulamada Ocak–Mayıs için ay ay ek bildirim yapılır ve her ayın fark primi o ayın belgesiyle beyan edilir. Sosyal Sigorta İşlemleri Yönetmeliği bu ek belgeler için özel bir süre tanır: belgeler TİS'in imzalandığı tarihi takip eden ayın 26'sına kadar verilir, primler de imza tarihini izleyen ayın sonuna kadar ödenirse yasal süresinde verilmiş ve ödenmiş sayılır; idari para cezası, gecikme cezası ve gecikme zammı doğmaz. Sözleşme Mayıs'ta imzalandıysa ek belgelerin son günü 26 Haziran, primlerin son günü 30 Haziran'dır. Süre kaçarsa bu kolaylık kaybedilir; bu yüzden süreyi imza tarihinden itibaren takip etmek gerekir.
Ayrımın pratik sonucu SGK tavanında görülür. 2026'da aylık tavan 297.270 ₺'dir ve her ay kendi tavanıyla sınanır. Örnek çalışanda zamlı aylık ücret 60.000 ₺ olduğu için tavana yaklaşılmaz; fark ister Haziran'a yazılsın ister beş aya dağıtılsın prim tutarı aynıdır. Ücreti tavana yakın bir çalışanda ise tablo değişir: fark ait olduğu aya dağıtıldığında o ayın ücreti ile farkın toplamı yalnız tavana kadar prime tabi olur. İkramiye gibi ücret dışı ödemelerdeki iki aylık devir kuralı ile karıştırmamak için ikramiye bordrosu ve SGK devri yazısına bakabilirsin.
Hesaplayıcıda farkı Haziran'a ek ödeme olarak girdiğinde SGK primi de Haziran satırında görünür. Tutar tavanın altında kaldığı sürece primin tutarı doğrudur; bildirim ayını ise ek belgelerde ayrıca ayarlaman gerekir.
Sendika zammı ve sendika aidatı: fark bordrosunda iki satır
Sendika zammı alan çalışanın bordrosunda aidat da çoğu zaman değişir. Aidatın tutarı sendika tüzüğüne bağlıdır; ücretin yüzdesi olarak belirlenen aidat zamla birlikte artar. Tüzük fark ücreti üzerinden de aidat öngörüyorsa Haziran'da fark için ayrıca aidat kesilir. Aidat gelir vergisi matrahından indirilir; prime esas kazancı ve damga vergisini değiştirmez.
Motor örneğine ücretin %1'i oranında aidat ekledik: Ocak–Mayıs ayda 500 ₺, Haziran'da zamlı ücret için 600 ₺ ve 50.000 ₺ fark için 500 ₺, toplam 1.100 ₺. Haziran'da aidat matrahı 1.100 ₺ küçülttüğü için gelir vergisi 220 ₺ azalır (14.268,67 ₺); net ödeme 78.427,13 ₺'den 77.547,13 ₺'ye, yani 880 ₺ düşer. Ocak–Haziran boyunca kesilen 3.600 ₺ aidatın 720 ₺'si vergiden geri döner, nete etkisi 2.880 ₺ olur. Üyelik ve dayanışma aidatının bordrodaki ayrıntısını sendika aidatı ve gelir vergisi indirimi yazısında anlattık.
Fark bordrosunu kapatmadan önce kontrol listesi
- Sözleşmenin yürürlük tarihini ve zam oranını imzalı metinden al; imza tarihini SGK süresi için ayrıca not et.
- Geriye dönük her ayın ücret ödenen gün sayısını puantajdan çek; kıst ayda farkı güne göre hesapla.
- Fazla mesai, gece zammı, ücrete bağlı ikramiye gibi türev kalemleri yeni ücretle yeniden hesapla.
- Farkı ödeme ayının bordrosunda ayrı bir kalem olarak göster; çalışan kalemin hangi aylara ait olduğunu pusulada görebilsin.
- Gelir ve damga vergisini ödeme ayında hesapla, SGK primini ait olduğu aylara bildir.
- Sendika aidatının fark üzerinden kesilip kesilmeyeceğini tüzükten kontrol et.
- Farkın netini zammın brüt oranıyla kıyaslama: 10.000 ₺'lik aylık brüt artışın nete yansıyan kısmı, istisnalar sabit kaldığı için daha düşüktür. Nedenini maaş zammı hesaplama yazısında rakamlarla gösterdik.
Kendi TİS farkını hesapla
PratikBordro'nun 12 aylık çalışma alanında dönemi iki satıra bölüp (Ocak–Mayıs eski ücret, Haziran–Aralık yeni ücret) farkı Haziran'a brüt ek ödeme olarak girersen yukarıdaki tabloların aynısını kendi rakamlarınla alırsın. Aynı ekranda zammı Ocak'tan başlatıp iki senaryonun netini karşılaştırabilirsin.
Rakamlar PratikBordro motorunun 2026 parametreleriyle hesaplanmıştır: bekar, aylık ücretli, 30 gün, BES yok, işveren tarafında 5510 iki puan indirimi. Kıst ay ve fazla mesai farkı tablosu elle hesaplanmıştır.