"Maaşım bankaya yatıyor, dekontu da görüyorum; ayrıca pusula vermek zorunlu mu?" İK'ya en sık gelen sorulardan biri bu. Kısa cevap: evet. İş Kanunu her ücret ödemesinde, ödemenin nasıl yapıldığından bağımsız olarak çalışana ücret hesabını gösteren bir pusula verilmesini ister. Bu yazıda pusulanın yasal içeriğini, ücret bordrosundan farkını, e-bordronun ne zaman geçerli sayıldığını, belgelerin kaç yıl saklanacağını ve bir pusulada mutlaka görmen gereken satırları anlatıyoruz. Örnek pusula motorla hesaplandı: Ocak 2026, brüt 45.000 ₺ maaş, 8 saat fazla çalışma ve 22 gün × 300 ₺ yemek kartı.
İş Kanunu 37. madde: pusula her ödemede zorunlu
4857 sayılı İş Kanunu'nun 37. maddesi işverene açık bir yükümlülük getirir: işyerinde ya da işyeri dışında yapılan her ücret ödemesinde, ödemenin hesabı işçiye yazılı olarak gösterilir. Bu gösterme, işveren ya da vekilince imzalanmış veya işyerinin özel işaretini taşıyan bir pusulayla yapılır. Pusula damga vergisine ve harca tabi değildir; yani işverene ek bir maliyet çıkarmaz.
Maddenin saydığı içerik üç gruptur ve her birinin "ayrı ayrı" gösterilmesi gerekir:
- Zaman bilgisi: ödemenin yapıldığı gün ve ödemenin ilişkin olduğu dönem. "Ocak 2026 ücreti, 30 gün" ile ödeme tarihi aynı belgede görünmeli.
- Asıl ücrete eklemeler: fazla çalışma, hafta tatili, bayram ve genel tatil ücreti gibi her çeşit ek, tutarlarıyla birlikte. Prim, ikramiye ve yardımlar da bu bloğa girer.
- Kesintiler: vergi, sigorta primi, avans mahsubu, nafaka ve icra gibi her çeşit kesinti, tek tek. "Yasal kesintiler: 9.449,55 ₺" diye tek satır yazmak maddenin lafzını karşılamaz.
Ödemenin sıklığı pusulanın sıklığını belirler. Ücret en geç ayda bir ödenir; iş sözleşmesi ya da toplu sözleşmeyle bu süre bir haftaya kadar indirilebilir. Haftalık ödeme yapılan bir işyerinde pusula da haftalıktır. Kanun, pusula vermemeyi idari para cezası gerektiren ihlaller arasında sayar; cezanın tutarı her yıl güncellendiği için burada rakam vermiyoruz.
Ücret hesap pusulası ile ücret bordrosu aynı şey mi?
Günlük dilde ikisine de "bordro" denir, ama hukuken farklı muhataplara yönelmiş belgelerdir. Pusula çalışana verilir ve onun kendi ücretini denetlemesi içindir. Ücret bordrosu ise işverenin tuttuğu kayıttır: Vergi Usul Kanunu hizmet erbabı çalıştıranlara ücret bordrosu tutma yükümlülüğü getirir, SGK mevzuatı da aynı hesabı prime esas kazanç ve gün sayısıyla birlikte işyeri kaydı olarak ister. Pratikte tek bir hesap üç belgeye dönüşür; bordro kavramının genel çerçevesini bordro nedir rehberinde ayrıntılı anlattık.
| Belge | Kime yönelik | Neyi kanıtlar |
|---|---|---|
| Ücret hesap pusulası | Çalışan | Hak edişin ve kesintilerin dökümü |
| Ücret bordrosu | İşveren kaydı, vergi incelemesi | Ödenen ücret ve kesilen vergiler |
| SGK işyeri kaydı (tediye bordrosu) | SGK denetimi | Prim gün sayısı ve prime esas kazanç |
| Banka dekontu | Çalışan ve işveren | Paranın hesaba geçtiği |
İmza ve bankadan ödeme
Belirli sayının üzerinde işçi çalıştıran işverenler ücreti banka aracılığıyla ödemek zorundadır. Banka kaydı paranın ödendiğini kanıtlar; ama kalemleri göstermediği için pusulanın yerine geçmez. Bankadan ödenen ücrette işçinin bordroyu ayrıca ıslak imzayla onaylaması uygulamada her işyerinde aranmıyor; ödeme zaten banka kaydıyla izlenebiliyor.
İmzanın asıl önemi uyuşmazlıkta ortaya çıkar. Çalışanın itiraz etmeden imzaladığı bordrodaki tutarlar, özellikle fazla mesai gibi eklemelerde, işveren lehine güçlü bir ispat aracı olarak değerlendirilir. Bu yüzden bordrodaki bir tutara katılmıyorsan imzalarken "ihtirazi kaydım saklıdır" gibi bir not düşmek ya da itirazını ayrı ve yazılı olarak iletmek hakkını korur. İşveren tarafında ise imzasız ya da teslimi belgelenmemiş pusula, ileride "bu kalemi hiç görmedim" iddiasına karşı zayıf kalır.
E-bordro geçerli mi? Elektronik pusulada ispat meselesi
37. madde pusulanın kağıtta olmasını şart koşmaz; işveren imzası ya da işyerinin özel işareti ile içeriğin ayrı ayrı gösterilmesini arar. Bu nedenle İK portalına yüklenen PDF, şifreli e-posta ekiyle gönderilen pusula veya mobil uygulamada görüntülenen bordro yaygın biçimde kabul görüyor. Burada belirleyici olan biçim değil, üç sorunun cevabıdır:
- İçerik eksiksiz mi? Elektronik pusula da dönemi, ödeme gününü, eklemeleri ve kesintileri ayrı ayrı göstermeli. Portalda yalnız "net ücret" kartı gösterip dökümü sunmamak yeterli değildir.
- İçerik değiştirilemez mi? Sonradan düzenlenebilen bir ekran görüntüsü yerine, üretildiği tarihi taşıyan ve değiştirilemeyen bir dosya (ör. PDF) tercih edilmeli. Uyuşmazlık riskinin yüksek olduğu işyerlerinde nitelikli elektronik imza veya kayıtlı elektronik posta ispat gücünü artırır.
- Teslim kanıtlanabilir mi? Hangi pusulanın hangi tarihte hangi çalışana gönderildiğini ve açıldığını gösteren sistem kaydı saklanmalı. E-posta ile gönderimde gönderim kaydı, portalda erişim ve görüntüleme kaydı bu işi görür.
Bordro, kişisel verilerin en hassaslarından birini taşır. E-posta ile gönderimde dosyanın şifrelenmesi, ortak kullanılan posta kutularına gönderilmemesi ve portal erişiminin kişiye özel olması hem gizlilik hem ispat açısından önemlidir. Bu tarafını bordro gizliliği ve KVKK yazısında ele alıyoruz.
Bordro ve pusula kaç yıl saklanır?
Saklama süresini tek bir kanun belirlemez; belgeye hangi mevzuat açısından bakıldığına göre değişir. Genel kural şudur:
- Vergi Usul Kanunu: defter ve belgeler, ilgili oldukları yılı izleyen takvim yılının başından itibaren 5 yıl saklanır. Ücret bordrosu bu kapsamdadır.
- SGK mevzuatı: işyeri kayıtları, ilgili oldukları yılı izleyen takvim yılının başından itibaren 10 yıl saklanır ve istendiğinde ibraz edilir.
- Ücret alacakları: zamanaşımı 5 yıldır. Çalışanın bu süre içinde açacağı bir davada ispat yükü büyük ölçüde bordro, pusula ve teslim kayıtlarına dayanır.
Örnekteki Ocak 2026 bordrosu için hesap şöyle işler: süreler 2026'yı izleyen takvim yılının ilk günü başlar. Vergi açısından 31 Aralık 2031, SGK açısından 31 Aralık 2036 sonuna kadar saklanmalıdır. Pratik öneri tektir: bordro, pusula ve elektronik teslim kayıtlarını birlikte, en uzun süre olan 10 yıl boyunca sakla. Elektronik pusula gönderiyorsan saklama yükümlülüğü dosyanın kendisiyle birlikte teslim kaydını da kapsar; pusulayı saklayıp gönderim kaydını silmek, ispatın yarısını atmak demektir.
Pusulada mutlaka görünmesi gerekenler: örnek Ocak 2026 pusulası
Profil: tam ay (30 gün) çalışan, brüt maaşı 45.000 ₺ olan, Ocak 2026'da 8 saat fazla çalışma yapan ve 22 iş günü için yemek kartına günlük 300 ₺ yüklenen bir çalışan. Emekli değil, BES'ten ayrılmış, engellilik indirimi yok. Rakamlar PratikBordro motoruyla hesaplandı.
Fazla çalışma satırı saat ücretinden türetilir: 45.000 ÷ 225 = 200 ₺ saat ücreti; %50 zamla 300 ₺; 8 saat × 300 = 2.400 ₺. Katsayıların ayrıntısı fazla mesai hesaplama yazısında.
| Pusula satırı | Tutar | Nasıl bulundu |
|---|---|---|
| Dönem / prim günü | Ocak 2026 / 30 | Tam ay çalışma |
| Asıl ücret | 45.000,00 ₺ | Sözleşme brütü |
| Fazla çalışma (8 saat × %50) | 2.400,00 ₺ | 200 × 1,5 × 8 |
| Yemek yardımı (kart) | 6.600,00 ₺ | 22 × 300 |
| Toplam brüt | 54.000,00 ₺ | Üç kalemin toplamı |
| SGK matrahı | 50.524,00 ₺ | 54.000 − 22 × 158 yemek SGK istisnası |
| SGK işçi payı (%14) | −7.073,36 ₺ | 50.524 × %14 |
| İşsizlik işçi payı (%1) | −505,24 ₺ | 50.524 × %1 |
| Gelir vergisi matrahı | 39.821,40 ₺ | 54.000 − 7.578,60 prim − 6.600 yemek GV istisnası |
| Hesaplanan gelir vergisi (%15) | 5.973,21 ₺ | 39.821,40 × %15 |
| Asgari ücret GV istisnası | −4.211,33 ₺ | 28.075,50 × %15 |
| Kesilen gelir vergisi | −1.761,88 ₺ | 5.973,21 − 4.211,33 |
| Damga vergisi matrahı | 47.400,00 ₺ | Yemek istisna içinde, dışarıda |
| Kesilen damga vergisi | −109,07 ₺ | 47.400 × ‰7,59 = 359,77 − 250,70 istisna |
| Kesinti toplamı | −9.449,55 ₺ | Dört kesintinin toplamı |
| Net ücret | 44.550,45 ₺ | 54.000 − 9.449,55 |
| Yemek kartına yüklenen | −6.600,00 ₺ | Nakit ödenmez |
| Bankaya yatan | 37.950,45 ₺ | Dekontla eşleşmesi gereken tutar |
Bu tabloda 37. maddenin istediği her şey görünür: dönem, eklemeler ayrı ayrı, kesintiler ayrı ayrı. Bir pusulada görmen gereken ama sık atlanan dört nokta daha var:
- Hesaplanan ve kesilen vergi ayrımı. Yalnız "gelir vergisi 1.761,88 ₺" yazan pusula, asgari ücret istisnasının doğru uygulanıp uygulanmadığını denetlemeni engeller.
- Kümülatif gelir vergisi matrahı. Ocak'ta 39.821,40 ₺. Bu satır sonraki aylarda 190.000 ₺ sınırını ne zaman aşacağını, yani netinin ne zaman düşeceğini gösterir.
- Nakit dışı ödemeler. Yemek kartı, işverenin sağladığı kreş gibi ayni kalemler neti büyütür ama bankaya yatmaz. Pusulada ayrı satır yoksa net ile dekont arasındaki 6.600 ₺ fark açıklanamaz.
- Tatil çalışmaları. Bu ay hafta tatili ya da genel tatilde çalışma yok; olsaydı fazla çalışmadan ayrı satırda, gün ve tutarıyla yer almalıydı.
İşveren tarafında aynı bordronun maliyeti 64.988,97 ₺'dir: 50.524 ₺ matrah üzerinden 10.988,97 ₺ işveren SGK payı ve 1.010,48 ₺ işsizlik payı eklenir, 5510 sayılı Kanun'un 2 puanlık indirimi olan 1.010,48 ₺ düşülür. Bu blok çalışan pusulasında yer almak zorunda değildir. Satırların tek tek ne anlattığını daha geniş bir örnekle bordro nasıl okunur yazısında okuyabilirsin.
Pusula verilmiyorsa ya da tutarlar hatalıysa ne yapmalı?
Pusula çalışanın hakkıdır, lütuf değildir. İşverenden pusula alamıyorsan önce İK'ya yazılı olarak (e-posta da olur) ilgili ayların pusulasını iste; talebin tarihli bir kaydı kalsın. Sorun çözülmezse Çalışma ve Sosyal Güvenlik Bakanlığı'nın iş teftişi birimine şikayette bulunabilirsin.
Pusulayı aldın ama tutarlara katılmıyorsan izlenecek sıra şöyledir:
- Kendi hesabını çıkar. Brüt ücretini, fazla mesai saatini ve yardımlarını hesaplayıcıya gir; motorun bulduğu net ile pusuladaki neti karşılaştır. Fark genellikle tek bir kalemin tabiliğinden, eksik gün sayısından ya da kümülatif matrahtan çıkar.
- SGK kaydını kontrol et. e-Devlet'teki hizmet dökümünde her ayın gün sayısı ve kazancı görünür. Pusuladaki SGK matrahı ile dökümdeki kazanç aynı olmalıdır; örnekte 50.524,00 ₺.
- İtirazını yazılı ilet. Hangi ayın hangi satırına itiraz ettiğini, beklediğin tutarı ve hesabını yaz. Islak imzalı bordro isteniyorsa imzanın yanına ihtirazi kayıt düş.
- Uzlaşılamazsa hukuki yol. Ücret alacağına ilişkin davalarda dava açmadan önce arabulucuya başvurmak zorunludur. 5 yıllık zamanaşımını ve saklanan belgelerin önemini burada hatırla: pusulalarını ve teslim e-postalarını kendin de sakla.
Örnek pusula PratikBordro motoruyla Ocak 2026 parametreleriyle hesaplanmıştır: brüt asgari ücret 33.030 ₺, SGK tavanı 297.270 ₺, yemek SGK istisnası 158 ₺ / GV istisnası 300 ₺ (günlük), damga vergisi ‰7,59, asgari ücret damga istisnası 250,70 ₺, 5510 indirimi 2 puan. Mevzuat bölümleri genel kuralı özetler; somut uyuşmazlıkta işyerinin durumuna göre değerlendirme gerekir.