Çalışan "iki hafta ücretsiz izin alabilir miyim?" diye sorduğunda cevap yalnız "evet" ya da "hayır" değildir. Ücretsiz izin nasıl oluyor, SGK'ya nasıl bildiriliyor, izin boyunca sağlık sigortası ne oluyor, kıdem tazminatı ve yıllık izin hakkı bundan etkileniyor mu? Bu yazıda ücretsiz iznin iş hukuku tarafını kısaca, SGK ve bordro tarafını rakamlarla anlatıyoruz: brüt 45.000 ₺ ve asgari ücretli iki çalışanın Nisan 2026'da 10 gün ücretsiz izin kullandığı ayı motorla hesapladık, kıdem etkisini de kıdem tazminatı aracının kuralıyla ölçtük.
Ücretsiz izin nasıl oluyor? Talep, onay ve belge
İş Kanunu'nda "ücretsiz izin" başlıklı genel bir düzenleme yoktur. Kanunun ayrıca saydığı bazı haller (örneğin doğum sonrası kullanılan ücretsiz izin veya yıllık iznini başka yerde geçirecek çalışana verilen ücretsiz yol izni) dışında ücretsiz izin, iki tarafın anlaşmasıyla doğar. Pratikte süreç şöyle işler:
- Çalışanın yazılı talebi: Başlangıç ve bitiş tarihini, iznin ücretsiz olduğunu ve talebin kendi isteğiyle yapıldığını gösteren imzalı dilekçe.
- İşverenin onayı: İşveren kanunun zorunlu kıldığı haller dışında ücretsiz izin vermek zorunda değildir; onay veya ret yazılı olursa ileride tartışma çıkmaz.
- Özlük dosyası ve puantaj: Dilekçe işyerinde saklanır, izin günleri puantaja "ücretsiz izin" olarak işlenir. SGK'ya belge gönderilmez ama denetimde istenir.
Ters yön daha hassastır: işverenin çalışanı tek taraflı olarak ücretsiz izne çıkarması, çalışma koşullarında esaslı değişiklik sayılır. Böyle bir değişiklik işçiye yazılı bildirilir ve işçi altı iş günü içinde yazılı olarak kabul etmezse onu bağlamaz. Yani "yarından itibaren bir ay ücretsiz izindesin" bildirimi, çalışanın yazılı onayı olmadan hukuken ücretsiz izin doğurmaz. İş azaldığı için ücretsiz izin düşünen işverenin önünde, şartları ayrı olan kısa çalışma gibi başka yollar da vardır.
Ücretsiz izin SGK'ya nasıl bildirilir?
Ücretsiz izin iş sözleşmesini sona erdirmez, askıya alır. Bu yüzden SGK'ya işten ayrılış bildirgesi verilmez; çalışan sigortalı olmaya devam eder. Değişen şey, izin günleri için ücret ödenmemesi ve prim de ödenmemesidir. Aylık prim ve hizmet belgesinde bu günler eksik gün olarak gösterilir:
- Eksik gün sayısı: Ücretsiz izin günleri kadar. Nisan'da 10 gün izin kullanan çalışan 20 gün bildirilir.
- Eksik gün nedeni: 21 – Diğer ücretsiz izin. Aynı ayda rapor gibi ikinci bir neden varsa 12 – Birden fazla nedenle eksik gün seçilir.
- Tüm ay izin: Çalışan ayın tamamında ücretsiz izindeyse o ay kazanç ve prim günü olmadan, 30 eksik gün ve 21 koduyla bildirilir; işten ayrılış bildirgesi yine verilmez.
Eksik gün kodlarının bordroya genel etkisini ve rapor ile ücretsiz izin arasındaki farkları eksik gün ve kıst hesap yazısında ayrıntılı anlattık. Bildirimin çalışanın hizmet dökümünde nasıl göründüğünü kontrol etmek için de hizmet dökümü yazısına bakabilirsin: izinli ayda gün sayısı 30'dan az görünür ve bu bir hata değildir.
Prim tabanı gün kadar düşer
SGK prim tabanı günlük hesaplanır: 2026'da günlük prime esas kazanç alt sınırı 1.101 ₺. 20 gün bildirilen çalışanın alt sınırı 1.101 × 20 = 22.020 ₺ olur. Bu yüzden 20 günlük asgari ücret (33.030 ₺ ÷ 30 × 20 = 22.020 ₺) tam alt sınıra denk gelir ve işverene tamamlama primi çıkmaz. Aynı mantık tavanda da geçerlidir: 20 günlük ayda tavan 9.909 × 20 = 198.180 ₺'dir.
Ücretsiz izinde genel sağlık sigortası
En çok sorulan konu budur ve kuralı kanunda yazılıdır. 5510 sayılı Kanun'un 67. maddesine göre, kanunda ayrıca düzenlenen ücretsiz izinler (doğum sonrası ücretsiz izin ve yıllık izin için verilen ücretsiz yol izni gibi) dışında, bir takvim yılı içinde toplam bir ayı aşmayan ve işverence belgelendirilen ücretsiz izin sürelerinde çalışanın genel sağlık sigortalılığı devam eder. Yani yıl içinde toplam bir ayı geçmeyen bir izin, tek başına sağlık güvencesini sona erdirmez.
Yıl içindeki ücretsiz izin toplamı bir ayı aşarsa durum değişir. Aşan süre için çalışan, eşinin ya da anne babasının bakmakla yükümlü olduğu kişi sayılmıyorsa veya başka bir yoldan sağlık güvencesi yoksa, genel sağlık sigortası primini kendisi ödemek zorunda kalabilir. Aylar süren bir ücretsiz izin bu yüzden yalnız ücret kaybı değil, sağlık primi yükü de doğurabilir.
Uzun ücretsiz izne çıkacak çalışan için pratik öneri şudur:
- İzne çıkmadan önce ve izin sırasında e-Devlet'teki sağlık provizyon ve aktivasyon sorgulamasıyla sağlık hakkının açık olup olmadığına bak.
- Bakmakla yükümlü olduğun eş ve çocukların sağlık hakkı da senin durumuna bağlıdır; hastane randevusu öncesi aynı sorguyu onlar için de yap.
- Yıl içindeki toplam ücretsiz izin bir ayı geçecekse aşan süredeki sağlık primi durumunu izin başlamadan SGK il veya merkez müdürlüğüne sor; izinden dönüşte değil.
Ücretsiz izin bordroya nasıl yansır? 10 günlük örnek
Brüt 45.000 ₺ maaşlı, 5510 teşvikinden yararlanan bir çalışan Nisan 2026'da 10 gün ücretsiz izin kullanıyor. Nisan 30 gün çektiği için ücret 45.000 ÷ 30 × 20 = 30.000 ₺ olur. Motorun hesapladığı tam ay ile izinli ay yan yana:
| Nisan 2026, brüt 45.000 ₺ | Tam ay (30 gün) | 10 gün izin (20 gün) | Fark |
|---|---|---|---|
| SGK günü | 30 | 20 | 10 |
| Brüt ücret | 45.000,00 ₺ | 30.000,00 ₺ | 15.000,00 ₺ |
| SGK işçi %14 | 6.300,00 ₺ | 4.200,00 ₺ | 2.100,00 ₺ |
| İşsizlik işçi %1 | 450,00 ₺ | 300,00 ₺ | 150,00 ₺ |
| Hesaplanan GV %15 | 5.737,50 ₺ | 3.825,00 ₺ | 1.912,50 ₺ |
| Uygulanan AÜ GV istisnası | 4.211,33 ₺ | 3.825,00 ₺ | 386,33 ₺ |
| Ödenen gelir vergisi | 1.526,17 ₺ | 0,00 ₺ | 1.526,17 ₺ |
| Ödenen damga vergisi | 90,85 ₺ | 0,00 ₺ | 90,85 ₺ |
| Net ücret | 36.632,98 ₺ | 25.500,00 ₺ | 11.132,98 ₺ |
| İşveren SGK %21,75 | 9.787,50 ₺ | 6.525,00 ₺ | 3.262,50 ₺ |
| İşveren işsizlik %2 | 900,00 ₺ | 600,00 ₺ | 300,00 ₺ |
| 5510 teşvik indirimi | 900,00 ₺ | 600,00 ₺ | 300,00 ₺ |
| İşveren maliyeti | 54.787,50 ₺ | 36.525,00 ₺ | 18.262,50 ₺ |
Hesaplanan GV matrahı: tam ayda 45.000 − 6.750 = 38.250 ₺, izinli ayda 30.000 − 4.500 = 25.500 ₺. Damga vergisi 30 günde 341,55 − 250,70 = 90,85 ₺; 20 günde hesaplanan 227,70 ₺ istisnanın altında kaldığı için sıfır.
Asgari ücret istisnası güne oranlanmaz, ama vergiyi de aşamaz
Tablodaki en öğretici satır istisna satırıdır. Asgari ücret gelir vergisi istisnası kıst ayda güne bölünmez (Gelir Vergisi Genel Tebliği Seri No 319): Nisan'da 20 gün çalışan için de sınır 4.211,33 ₺'dir. Ama istisna, çalışanın o ay hesaplanan vergisinden fazla olamaz. İzinli ayda hesaplanan vergi 3.825,00 ₺ olduğu için istisna da 3.825,00 ₺ olarak uygulanır ve ödenen vergi sıfırlanır; aradaki 386,33 ₺ sonraki aya devretmez. Damga vergisi istisnası da aynı mantıkla 227,70 ₺'de kalır. İstisnanın ay ay nasıl işlediğini asgari ücret istisnası yazısında adım adım gösterdik.
Böylece brüt 15.000 ₺ düşerken net 11.132,98 ₺ düşer; kaybın bir kısmını düşen prim ve vergi karşılar. Yıl boyunca bakınca etki biraz daha küçülür: Nisan'da kümülatif vergi matrahı 12.750 ₺ geride kaldığı için dilim geçişleri gecikir ve çalışanın Mayıs, Haziran ve Kasım bordrolarında toplam 1.530,00 ₺ daha az vergi çıkar. Motorun 12 aylık hesabında tam yıl net 429.361,03 ₺, izinli yıl net 419.758,05 ₺; yıllık fark 9.602,98 ₺.
Asgari ücretli için aynı 10 gün
| Nisan 2026, asgari ücret | Tam ay (30 gün) | 10 gün izin (20 gün) |
|---|---|---|
| Brüt ücret | 33.030,00 ₺ | 22.020,00 ₺ |
| SGK ve işsizlik işçi %15 | 4.954,50 ₺ | 3.303,00 ₺ |
| Gelir vergisi ve damga vergisi | 0,00 ₺ | 0,00 ₺ |
| Net ücret | 28.075,50 ₺ | 18.717,00 ₺ |
| İşveren SGK %21,75 | 7.184,03 ₺ | 4.789,35 ₺ |
| İşveren maliyeti (5510 indirimi sonrası) | 40.214,03 ₺ | 26.809,35 ₺ |
Asgari ücretlide vergi zaten sıfır olduğu için net, brütle birebir aynı oranda düşer: 20 günlük net, tam ay netinin tam üçte ikisidir. Çalışan için 10 günlük ücretsiz iznin bedeli 9.358,50 ₺; işveren açısından ise 13.404,68 ₺ daha düşük maliyet.
Hesaplayıcıda izinli ayı ayrı bir dönem satırı olarak gir ve gün sayısını 20 yaz; motor ücreti güne oranlar, istisnaları yukarıdaki kuralla uygular ve kümülatif matrahı sonraki aylara taşır.
Ücretsiz izin kıdem tazminatını etkiler mi?
Kıdem tazminatı her tam hizmet yılı için 30 günlük brüt ücret, artan süre için de aynı oranla gün hesabı yapılarak bulunur. Ücretsiz izinde iş sözleşmesi askıda olduğundan, çalışanın kendi talebiyle kullandığı ücretsiz izin süreleri Yargıtay uygulamasında kıdem süresine eklenmez; hizmet süresi izin günleri kadar kısalır. Etkiyi kıdem tazminatı hesaplama aracının kuralıyla (artan gün ÷ 365) ölçtük: 1 Mayıs 2020'de işe girip 30 Nisan 2026'da ayrılan, brüt 45.000 ₺ maaşlı bir çalışan. Nisan 2026'daki kıdem tavanı 64.948,77 ₺ olduğu için ücret tavana takılmıyor.
| Toplam ücretsiz izin | Hizmet süresi | Brüt kıdem | Damga ‰7,59 | Net kıdem |
|---|---|---|---|---|
| Yok | 6 yıl | 270.000,00 ₺ | 2.049,30 ₺ | 267.950,70 ₺ |
| 10 gün | 5 yıl 355 gün | 268.767,12 ₺ | 2.039,94 ₺ | 266.727,18 ₺ |
| 30 gün | 5 yıl 335 gün | 266.301,37 ₺ | 2.021,23 ₺ | 264.280,14 ₺ |
| 92 gün (3 ay) | 5 yıl 273 gün | 258.657,53 ₺ | 1.963,21 ₺ | 256.694,32 ₺ |
Formül basittir: kıdem kaybı = aylık brüt × izin günü ÷ 365. 45.000 × 30 ÷ 365 = 3.698,63 ₺. Araçta bu hesabı yapmak için işe giriş tarihini toplam ücretsiz izin günü kadar ileri alman yeterli. Kıdem hesabının diğer ayrıntıları (giydirilmiş ücret, tavan, damga) için kıdem tazminatı rehberine bakabilirsin. Kıdem tazminatı gelir vergisinden istisnadır; tabloda yalnız damga vergisi düşülür.
Aynı kısalma ihbar süresini de etkileyebilir: ihbar süresi toplam hizmete göre 2, 4, 6 veya 8 haftadır ve bant sınırını birkaç gün geçmiş bir çalışanda (örneğin 3 yılı yeni doldurmuş) ücretsiz izin bir alt bantta kalmasına yol açabilir.
Ücretsiz izin yıllık izin hakkını etkiler mi?
Yıllık ücretli izne hak kazanmak için işyerinde en az bir yıl çalışmış olmak gerekir. Kanun, bu bir yılın hesabında çalışılmış sayılacak süreleri ayrıca sayar: hastalık ve iş kazası nedeniyle geçen belirli süreler, doğum öncesi ve sonrası çalıştırılmayan süreler, hafta tatili, ulusal bayram ve genel tatil günleri gibi. Çalışanın kendi talebiyle aldığı ücretsiz izin uygulamada hak kazanma süresine sayılmaz ve izin hakkının doğduğu tarih izin günleri kadar ileri kayar.
Örnek: 1 Mayıs 2025'te işe başlayan ve ilk yılında 30 gün ücretsiz izin kullanan çalışanın ilk yıllık izin hakkı 1 Mayıs 2026'da değil, yaklaşık bir ay sonra doğar. Hakkın kaç gün olduğu ise değişmez; kıdem 1–5 yıl arasındaysa 14 gündür. İzin günlerini ve dönüş tarihini yıllık izin hesaplama aracıyla bulabilir, iznin ücretini de yıllık izin ücreti yazısındaki gibi hesaplayabilirsin.
Ücretsiz izin öncesi kontrol listesi
- Belge: Çalışanın tarihli ve imzalı talebi var mı, işverenin onayı yazılı mı?
- Puantaj: İzin günleri doğru işlendi mi, SGK gün sayısı ve kıst ücret aynı gün sayısından mı hesaplandı?
- Bildirim: Eksik gün sayısı ve 21 kodu, aynı ay başka bir eksik gün nedeni varsa 12 kodu seçildi mi?
- Yan ödemeler: İzin günleri için yemek ve yol ödemesi durduruldu mu? Çalışılmayan güne ödenen yemek ve yol istisna kapsamında değildir.
- Sağlık: Yıl içindeki toplam ücretsiz izin bir ayı aşıyor mu; aşıyorsa çalışan genel sağlık sigortası durumunu biliyor mu?
- Özlük kayıtları: Toplam ücretsiz izin günü, ileride kıdem ve yıllık izin hesabında kullanılmak üzere kayda geçti mi?